<<<ZOBACZ GALERIĘ ZDJĘĆ>>>

Rodzina
Dnia 8 stycznia 1914 roku przyszedłem na œwiat jako ósme dziecko rolnika Ignacego Żurowskieg, gospodarujšcego na trzynastu dziesięcinach (15 hektarach) niezbyt urodzajnej ziemi. Przede mnš œwia-tło dzienne ujrzały trzy siostry: Werusia (Weronika), Jula i Jadzia oraz czterech chłopców: Franek, Ignaœ, Józef i Julek. Po mnie siostra Gienia, a dwa lata póŸniej najmłodszy brat, Janek. Teraz, kiedy obliczam, ile każde z braci i sióstr miało w tym czasie lat, odejmuję od wieku najstar-szego brata, urodzonego w roku 1899, po dwa lata i w ten sposób mogę ustalić wiek poszczególnych członków rodziny.
W naszej rodzinie, oprócz matki Anny z Borówków, żyła starsza siostra ojca, czyli nasza ciotka Antonina i obca zupełnie, przygarnięta na dożywocie, starsza kobieta, Barbara, której nazwiska nie mogę przypo-mnieć, chociaż osobiœcie wycinałem je na jej krzyżu mogilnym po jej œmierci. To musiało być w roku 1924 lub 1925, bo umiałem już dobrze pisać. Uczęszczałem do szkoły powszechnej w miasteczku Worniany, na WileńszczyŸnie.
W pierwszych tygodniach po urodzeniu chowałem się zdrowo, odżywiany mlekiem matki i codziennie zawijany lnianym powijakiem, tak, że nie mogłem ruszyć ani rękš ani nogš. Wyglšdałem jak kukiełka, majšca tylko głowę. Odwijano mnie kiedy się zmoczyłem lub zaczšłem płakać. Po zmianie powijaka kładziono mnie do kołyski umocowanej na sznurach zwisajšcych z sufitowej belki. Zasypiałem, lecz czasami budzi-łem się za szybko i zaczynałem ponownie płakać. Wtedy matka dawała mi do ssania zamiast smoczka, którego w tym czasie na wsi jeszcze nie stosowano, namoczony i okurzony mak, zawinięty w lnianš szmatkę. Wszystkie niemowlęta były tak chowane od najdawniejszych lat.

Gospodarstwo
Mój ojciec i matka ciężko pracowali, żeby wyżywić cztery osoby dorosłe i dziesięcioro dzieci. Całe szczęœcie, że ojciec potrafił tak upra-wiać ziemię nawozem naturalnym, że dawała względnie dobre plony. W Nowej Wsi żyło 79 gospodarzy. Każdy miał swój własny dom oraz bu-dynki gospodarcze kryte słomianš strzechš.
Mój ojciec miał aż dwa domy, jeden po jednej stronie drogi, drugi po przeciwnej. Pierwszy był już bardzo stary, jak się mówiło wówczas na “dwa końce”, to znaczy zwrócony szczytem do drogi. Drugi dom był nowszy, postawiony frontem do drogi, z oszklonym gankiem. Za tym drugim domem znajdował się dosyć duży sad z drzewami owocowymi w czterech rzędach. Między drzewami rosły czerwone porzeczki i kilka krzaków agrestu. Przy płocie z jednej strony posadzono œliwki węgierki, a na końcu sadu kilka klonów, z których na wiosnę œcišgano smaczny słodki sok do picia. Jeszcze dziœ pamiętam, jakie gatunki jabłek i gru-szek rodziły poszczególne drzewa. Były tam antonówki, malinówki, re-netki, jabłka słodkie bez nazwy, szare, stołowe, aporty, tulskie, papie-rówki, dębowiki (bardzo twarde i dajšce się przechować aż do wiosny), oliwne, gruszki zimówki i cukrówki. Rosła też dzika jabłoń, rodzšca co roku dosyć duże kolorowe owoce, lecz nadajšca się tylko do jedzenia po przemarznięciu na strychu. Wczesne jabłka były zjadane przez gromad-kę głodomorów. Jabłka zimowe ojciec woził furš na sprzedaż aż do Wilna, odległego o 50 km od naszej wsi. Drzewa rodziły przeważnie co drugi rok i dlatego w latach bezowocowych robiliœmy wyprawy całš zgrajš dzieci do sadów majštkowych.
Przed domem, za którym znajdował się sad, istniał ogródek kwia-towy, pielęgnowany przez dziewczęta. Rosła też lipa, która nadawała się na łapcie do chodzenia. Znane było wówczas powiedzenie: “Wlazł na lipę boso, a zlazł w łapciach”.
Las majštkowy i małe laski należšce do wsi oraz miejscowego księdza dostarczały nam poziomek, czarnych jagód, brusznic, żurawin, grzybów, takich jak: borowiki, lisiczki, a nawet rydze oraz gruzdy, na-ukowo zwane chrzšszczami.
Zbieraniem runa leœnego najbardziej zainteresowany był mój star-szy brat, Józek, oraz prawie wszystkie starsze siostry. Matka również bardzo lubiła zbierać jagody, jednak mogła to czynić tylko w niedzielę po nabożeństwie. W przyszłoœci okaże się, że największym zapaleńcem zbieractwa będę ja sam.

Nauka
Cała nasza ósemka chowała się pomyœlnie. Wercia, Franek, Julia i Ignaœ już uczęszczali do rosyjskiej szkoły powszechnej, znajdujšcej się o 150 m od naszego domu. Józek, Jadzia, Julek i ja, w pieluchach, dora-staliœmy do wieku szkolnego. Nie było wówczas ustawy zobowišzujšcej rodziców do posyłania dzieci na naukę w szkole, bowiem carowi nie za-leżało, aby ludzie kończyli szkoły i stawali się coraz mšdrzejsi. Toteż z dziesięciorga rodzeństwa 7 klas szkoły powszechnej do roku 1925 ukoń-czyła tylko trójka, a w końcu lat dwudziestych ja sam oraz młodsza sio-stra Gienia. Dwie najstarsze siostry skończyły kształcenie na poziomie klasy czwartej, opanowujšc sztukę czytania, niezbyt poprawnego pisania i, jako tako, tabliczkę mnożenia z dodawaniem i odejmowaniem. Brat Ignaœ, zabijaka i awanturnik, i Janek, jeszcze lepszy łobuz od Ignasia, ukończyli tylko pięć klas. Julek został zwerbowany w wieku dwunastu lat do wojskowej orkiestry w 86 Pułku Piechoty w Mołodecznie. Ukoń-czył szkołę powszechnš w wojsku.
Co było najważniejszym powodem tego, że pištka z dziesięciorga rodzeństwa nie ukończyła siedmiu klas? Do nauki trudno było zapędzić. Ojciec umiał czytać i pisać, a matka, jako półanalfabetka, mogła tylko odczytać modlitwy z ksišżeczki do nabożeństwa. Któż więc miał zachę-cić do nauki i pomóc mniej zdolnym? Zresztš, w tamtych czasach każde ręce, nawet dziecięce, były potrzebne do pracy w obejœciu, w polu, na pastwisku.

Praca dzieci
Chłopcy, którzy ukończyli szeœć, siedem lat, a czasami i dziew-częta, byli wyznaczani, kiedy nadeszła kolejka, do pomocy pastuchowi. Ten codziennie o wschodzie słońca przychodził na poczštek wsi i tršbił, dmuchajšc ile sił w piersi, w długš tršbitę, wykonanš z kory. Jeœli tako-wej nie posiadał, trzaskał z bata i krzyczał: “Hej! ganiaj, ganiaj!”. Na ten sygnał wszyscy gospodarze wypędzali krowy na drogę, a pastuch kiero-wał je przy pomocy pastuszków przez całš wieœ na pastwisko znajdujšce się na końcu wsi.
Mój ojciec posiadał przeważnie cztery dojne krowy, za pasienie których trzeba było zapłacić pastuchowi żytem. Oprócz tego należało dawać przez cztery dni pastuszka lub pastuszkę, przenocować go w do-mu, na strychu lub w stodole na sianie, zapewniajšc całodzienne wyży-wienie. Pasanie krów dla małych dzieci było niezbyt przyjemne, czasami ucišżliwe, szczególnie wczesnš wiosnš, kiedy po zimnej nocy trawę po-krywał biały szron. Wtedy jedynym sposobem na ogrzanie bosych nóg było polanie ich moczem, który ratował niejednokrotnie przed przezię-bieniem. Podczas długich i upalnych dni krowy przepędzano do wsi na południowy udój. Następowała dwugodzinna przerwa, w czasie której można było odpoczšć na pachnšcym œwieżym sianie. Zdarzało się nie-raz, że matka nie mogła odnaleŸć mnie w stodole. Udawałem głuchego i nie zwracałem uwagi na głoœne wołania, sšdzšc, że młodszy brat lub sio-stra zastšpi mnie w popołudniowym pasieniu bydła.
Chłopcy byli też zatrudniani przy doglšdaniu œwiń, na polu do grabienia siana i układania go w kopy. Podczas żniw ustawialiœmy snopy żyta po 10 w “kuczki”, pokrywane ostatnim snopem niby czapš. Najbar-dziej lubiłem pracę przy sianie, ponieważ skóra u nóg nie odczuwała ukłuć. Nie znosiłem natomiast stawiania koniczyny, żyta i innych zbóż, gdyż bose nogi zawsze były podrapane aż do krwi, co sprawiało dotkli-wy ból.
Ubóstwiałem zwożenie siana, zwłaszcza z dalekich łšk. Po zała-dowaniu pełnej fury, prawdziwš przyjemnoœć sprawiało ułożenie się wy-soko na stercie wysuszonej i pachnšcej trawy. Patrzyłem wtedy w niebo, słuchajšc œpiewu ptaków i cykania koników polnych. Cięższš pracš było układanie siana w sšsieku lecz znosiłem to bez przykroœci.
Chłopcy byli przyuczani też do bronowania, sprężynowania, ora-nia, koszenia i kopania ziemniaków. Z tych czynnoœci nie nauczyłem się jedynie najcięższych, tj. orania i władania kosš.
Do zrywania jabłek w sadzie nie potrzebował mnie nikt zachęcać. Całymi godzinami mogłem to robić, nie odczuwajšc przemęczenia, a po-tem znosić jabłka w koszach do spichlerza, po drugiej stronie ulicy. La-tem, z soboty na niedzielę, starsi chłopcy siadali okrakiem na konie i je-chali na pastwisko pod niewielkim lasem i tam, spętawszy koniom przednie nogi, układali się przy ognisku do snu, okryci kożuchami, z no-gami skierowanymi w stronę ognia.
Zawsze jeden z nas czuwał nad bezpieczeństwem pasšcych się zwierzšt, których życiu zagrażały wilki z większego lasu. Sam też bra-łem udział w takim nocnym czuwaniu, chociaż obawiałem się koni, któ-re czasami potrafiły ugryŸć lub kopnšć podchodzšcego tylnymi nogami.
Przygoda pocišgała, więc ryzykowałem, aby jš przeżyć.

Dom
Muszę teraz powrócić do opisania warunków, w jakich żyliœmy podczas zimy. Cztery okna dubeltowe w jednej izbie, zabezpieczone lnianymi pakułami, nie przepuszczały zimna. Przy oknach od ulicy stał duży stół i dwie ławy oraz kilka taboretów. Obok drzwi wejœciowych do sieni znajdował się wielki piec do pieczenia razowego chleba, a przy nim drugi do ogrzewania. Przy dłuższej œcianie, naprzeciwko okien od ulicy, stały dwa drewniane łóżka wymoszczone słomš i przykryte lnia-nymi przeœcieradłami, a w dzień kolorowymi dywanami z kilkoma wy-soko ułożonymi, jedna na drugiej, poduszkami. Służyły one do spania oœmiu osobom. Ktoœ może zapytać, w jaki sposób może zmieœcić się osiem osób na dwóch łóżkach? Otóż muszę stwierdzić, że jest to możli-we. Na jednym łóżku spał ojciec z matkš i dwójkš dzieci w nogach, na drugim zaœ czwórka dzieci.
Ciotka Antonina i wzięta na dożywocie staruszka miały swoje miejsce na chlebowym piecu. Pod piecem podczas zimy znajdował się kurnik. Potem, od wiosny, kury gnieŸdziły się w podwórkowym kurniku.
Czwórka najstarszych, dwie siostry i dwóch braci, w izbie po dru-giej stronie sieni. Tam pod podłogš jest piwnica na ziemniaki i trochę cišgnie zimnem lecz jeœli siostry i bracia ułożš się po dwoje, okrywajšc się kożuchami, to nie zmarznš. Muszš dobrze napalić drzewem brzozo-wym w piecu, a wtedy mogš zrzucić kożuchy, a przykryć się dywanami, których dobra mama natkała własnoręcznie na krosnach stojšcych przez całš zimę w izbie od ulicy.
A gdzie œpi niemowlak opisujšcy swoje dzieje? Naturalnie w ko-łysce w kształcie niecki uczepionej do sufitu.
W pierwszej izbie pokrytej drewnianš podłogš oczyszczonš dwa razy do roku, przed największymi œwiętami żelaznš łopatš jest niezbyt czysto.

Na bosaka
Wszystkie małe dzieci całš zimę chodzš w domu na bosaka. Star-sze dziewczęta majš coœ na nogach, chłopcy noszš drewniaki, zwane chandałami. Ojciec ma buty z cholewami lecz wkłada je tylko w niedzie-le i œwięta, gdy idzie do koœcioła. W domu znajduje się parę wojłoków, zwanych po rosyjsku walonkami. Matka ma jakieœ kamasze czy panto-fle, ale najczęœciej do dojenia krów i karmienia œwiń chodzi w czarnych wojłokach z kaloszami.
Rodzice nie posiadajš doœć pieniędzy aby całš dziesištkę dziecia-ków ubrać, obuć i nakarmić jak należy. Całe szczęœcie, że wszyscy za-hartowani – prawie nigdy nie chorujš. Chłopcy potrafiš wyskoczyć z chaty i na bosaka przebiec 100 m po zaœnieżonej drodze, nie zaziębiajšc się. Do studni w œrodku podwórka też czasami wyskakujš bez butów i przynoszš wiadro wody. Kilka razy w cišgu dnia dzieci biegajš na po-dwórko, żeby załatwić swoje naturalne potrzeby. Z tyłu domu, a raczej chaty, znajduje się pokryta strzechš tzw. podpowiatka, gdzie zimš stojš sanie, a podczas lata wóz drabiniasty. To właœnie miejsce, a jest ich w obejœciu kilka, służy jako wychodek, albo inaczej mówišc ubikacja, któ-rej ojciec nie wybudował. Sam zaradny i sprytny, nie może jednak wszystkiemu podołać.
Jak ta spora gromadka (piszę na razie o oœmiorgu żyjšcych przed wybuchem I wojny œwiatowej) jest ubrana i jak się odżywia i bawi? Mali chłopcy do czterech lat chodzš w sukienkach, tak jak dziewczęta. Potem wkładajš samodziałowe spodnie uszyte z materiału utkanego przez mat-kę z dwu lub trzykolorowych nici wełnianych i lnianych. Starsze dziew-częta i chłopcy nie chcš chodzić w samodziałach, toteż matka musi ku-pować u Żyda sporo materiału na sukienki i spodnie oraz marynarki i szyć z niego u krawcowej i krawca sukienki oraz ubrania dla chłopców. Dla dziewczšt na głowy wystarczš chustki, ale chłopcom należy kupić czapki, bo moda chodzenia bez nakrycia głowy jeszcze nie nadeszła.

Zdrowa żywnoœć
A czym się to bractwo karmi? Rano na œniadanie dostaje się jakšœ zupę mlecznš z kluskami kartoflanymi, jęczmiennymi krupami, kaszš gryczanš, mannš (z tš rzadko, ponieważ trzeba jš kupić w sklepie). Czę-sto matka musi zadowolić swe pociechy kartoflankš. Do każdej zupy dodaje się kawałek razowego chleba, toteż dzieci chętnie się nim opy-chajš.
W niedzielę na œniadanie obowišzkowo musiały być smakowite bliny, a matka umiała ich wypiekać kilka rodzajów. Z tartych ziemnia-ków smażyła zwane po wileńsku “ołatki”, a po polsku – placki ziemnia-czane. Z mški jęczmiennej robiła bliny tzw. przywarkowe, z ciasta przy-gotowanego do pieczenia chleba bliny kwaœne,. z krwi po zabiciu œwi-niaka, zmieszanej z mškš – krwawe. A piekło się je w piecu chlebowym na dwóch patelniach, bez uchwytów, opartych z jednej strony na spe-cjalnie do tego przygotowanej cegle. Płomień idšcy z pieca do komina przypiekał ciasto z góry, z dołu – żarzšcy się węgiel drzewny. Gotowe placki lub bliny zdejmowało się z patelni drewnianš łopatkš. Potem na-kładało się nowš porcję do pieczenia.
A z czym się to jadło, żeby bardziej smakowało? Można było jeœć ze œmietanš, łojem baranim (ale wtedy musiały być spożywane na gorš-co, aby łój mógł się roztopić przy smarowaniu). Często matka przyrzš-dzała do bulionów “wiereszczakę” (nazwa litewska). Potrzebna był do niej mška pszenna, tłuszcz, skwarki, woda i trochę mleka. Dużš miskę z tym przysmakiem stawiała na œrodku stołu. Zebrana rodzina sięgała rę-kami po bliny i zrobiwszy rynienkę z częœci blina, czerpała smacznš i pożywnš przyprawę. Małe dzieci stawały przy większym taborecie i tam spożywały swojš porcję jedzenia, aby nie przeszkadzać starszym i doro-słym.
Niech nikt jednak nie sšdzi, że do œniadań w niedziele lub inne œwięto można było zasišœć bez odœpiewania godzinek! Ciotka Antonina – tercjarka, uczęszczajšca codziennie do pobliskiego koœcioła, zawsze dopilnowała, żeby gremialne œpiewanie wychwalajšce Matkę Boskš od-bywało się wg ustalonego ceremoniału. Chłopak lub dziewczyna dobrze umiejšca czytać brała do ręki “kantyczkę” (ksišżka do nabożeństwa) i œledziła, aby nie pomylono się w rozpoczynaniu poszczególnych hym-nów. Jeœli ktoœ w tym czasie był zatrudniony przy dojeniu krów i kar-mieniu trzody chlewnej, to po przyjœciu do mieszkania włšczał się do chóru i pomagał kończyć œwišteczne œpiewanie. Wszyscy w naszej ro-dzinie, zarówno doroœli, jak i młodzi oraz dzieci mieli dobry słuch, a zwerbowany w dwunastym roku życia do wojskowej orkiestry Julek – idealny. Po tej ceremonii zgłodniałe towarzystwo zasiadało do pożerania wspaniałych, jak na owe czasy, wileńskich blinów, którymi w niedzielę zajadała się cała wieœ, choć może żyli i tacy gospodarze, których stać było na posmarowanie ich masłem, zamiast baraniego łoju.
Na kolację były ziemniaki. Matka lub starsze siostry gotowały sa-gan (inaczej żeliwny garnek) obranych, a nie w mundurkach, kartofli i wysypywały je na lniany z grubego płótna “skaracz” (to było coœ w ro-dzaju obrusa). Cała rodzina siadała do stołu i znowu, jak podczas obia-du, brała rękami kartofle, a drewnianymi łyżkami czerpała zsiadłe mleko lub chłodnik z jednej miski.
Często do kartofli dostawaliœmy kiszone ogórki, czy też kawałek słonego, spłukanego lekko wodš œledzia. Kto się spóŸnił na kolację, czę-sto na stole nie znajdował ani jednego ziemniaka. Żarłoki wszystko zja-dły. Pozostawało mu tylko zapłakać, wzišć kubek do ręki i poszukać słodkiego mleka, które przechowywano w szafie stojšcej w sieni. Kubek mleka i duża pajda razowego chleba musiały wystarczyć spóŸnionemu na kolację.

Niedzielne rozrywki
Najedzona dzieciarnia, ta młodsza, bujała się na huœtawce ucze-pionej do belki sufitowej, potem bawiła się w piłkę, rzucajšc niš o œcianę lub piec. Następnie zabierała się do zabawy w kamienie. Zabawa ta po-legała na zręcznym podjęciu jednš rękš rozrzuconych na podłodze 5 kamyków. Najpierw rozsypane kamyki chwytało się po jednym, następ-nie po dwa, trzy, cztery i na końcu pięć. Kto popełnił błšd, tracił kolejkę i zmuszony był do czekania do następnej. Wygrywał ten, kto pierwszy bez błędu zdołał zebrać wszystkie kamyki.
Gra w klasy, nie wymagajšca oprócz szkiełka i kredy żadnych in-nych przyborów, stanowiła też ulubionš zabawę. Zimš, często tym star-szym, posiadajšcym lepsze obuwie, udawało się pojeŸdzić z górki na sankach z innymi kolegami. Nieraz też, gdy zapadł zmrok, spryciarze wycišgali po kryjomu z podpowiatki duże sanie i przy księżycu zjeżdżali z góry od połowy wsi aż do szkoły. Nie można było hałasować, bo oj-ciec mógł usłyszeć i sprawić synalkom za nielegalne wycišgnięcie sań porzšdne lanie. Najczęœciej jednak to przestępstwo uchodziło nam bez-karnie.

Rozrywki umysłowe
Wieczorem, po kolacji, ulubionš przez nas i dzieci sšsiadów roz-rywkę stanowiło słuchanie bajek. Siedzšc na ciepłym chlebowym piecu, mogliœmy ich słuchać godzinami. Niektóre starsze dziewczęta umiały je pięknie i barwnie opowiadać, czasami po polsku, bardzo często po biało-rusku, a nawet rosyjsku, bo te języki były nam znane. Oœwietlona œwia-tłem naftowej lampy lub œwiecy izba nadawała nastrojowej atmosfery. Kiedy zabrakło nafty i œwiecy, zapalaliœmy smolne łuczywo, wetknięte w œcianę. Często też œpiewaliœmy polskie, białoruskie i rosyjskie piosen-ki, a słowa ich i melodie jeszcze dziœ, jako osiemdziesięciotrzyletni sta-rzec, potrafię zaœpiewać. Pamiętam też wszystkie wyliczanki stosowane przy zabawie w chowanego. Oto parę z nich, po polsku i rosyjsku:
“Eni meni dyki paki, sorba torba ency smaki
Eus deus kosmateus stara baba ty” – czyż to nie piękna polszczy-zna?
A druga wyliczanka po rosyjsku:
“Szła targowka mimo rynku
Nastupiła na karzinku,
W etoj maleńkoj karzinkie
Jest pomady i duchi
Lenta kroża wa bacinki
Czto ugodna dla duszy.
I kto potrrafi zarzucić, że to nie ruski język?

Z higienš na bakier
Cała rodzina, zimš żyjšca w jednej izbie, była zawszona. W tam-tych czasach nie było żadnych skutecznych œrodków na tę plagę. Ojciec, posiadajšc maszynkę do strzyżenia, aby nie dopuœcić do zawszawienia, obcinał włosy chłopcom do gołej skóry. Dziewczęta nosiły długie włosy. Zawsze był u nas gęsty grzebień, służšcy tylko do wyczesywania insek-tów z głowy. Od czasu do czasu matka smarowała głowy naftš, lecz nie na długo to zapobiegało mnożeniu się tego paskudztwa. Matka brała czasami chłopców na kolana i znalazłszy gnidę lub wesz, rozciskała jš nożem. A ile tego gnieŸdziło się w bieliŸnie lub łóżkach, albo na piecu w łachach tam porzuconych, w kożuchach i innych okryciach!
Tak tragicznš sytuację ratowały tylko łaŸnie fińskie, zwane z ro-syjska “baniami”. Takich łaŸni pobudowano w naszej wsi aż pięć. Odda-lone były od zabudowań gospodarczych o około 100 m. Nasza, najnow-sza, urzšdzona jak na owe czasy luksusowa, posiadała rozbieralnię wy-słanš słomš, przy œcianach ławki. W drugiej częœci znajdował się piec do nagrzewania wody i duży kocioł z rurš doprowadzajšcš wodę. Nagrzana aż do wrzenia goršca woda wypływała z kotła, a stamtšd dochodziła zimna. Trwało to parę godzin, aż do zupełnego wrzenia wody w całym kotle. Wówczas można było rozpoczynać kšpiel. We wnęce nad paleni-skiem znajdowała się kupa kamieni, które rozgrzewały się aż do czer-wonoœci. Żerdzie umocowane pod sufitem służyły do zawieszania za-wszonej bielizny, ubrań i kożuchów. Podłoga z czystych desek i trzy długie i szerokie ławy, umieszczone jak schody prowadzšce pod sufit, były miejscem do osmagiwania się brzozowymi miotełkami z liœćmi. Zimna woda w dużym cebrze, stojšca obok kotła z wrzštkiem, służyła do rozcieńczania goršcej.
Pierwsze zaczynały kšpiel kobiety, przyprowadzajšce ze sobš dziewczęta oraz małych chłopców. Przynosiły kożuchy i innš garderobę do odwszenia, wieszajšc jš razem z bieliznš i ubraniami na wspomnia-nych już żerdziach pod sufitem. Po zakończeniu tej czynnoœci jedna z nich, najsprytniejsza, chwytała szufelkę i nabrawszy wody wylewała jš na kamienie nad piecem, a sama schylona uciekała w bok, aby nie opa-rzyła jej para wydobywajšca się z pieca. Tę czynnoœć powtarzała kilka-krotnie, aż w najwyższej ławie trudno było wytrzymać od goršca. Wów-czas kobiety, te najbardziej odważne i wytrzymałe, wchodziły na naj-wyższš ławę, zwanš “wyszkami”. Mniej odważne lokowały się na œrod-kowej. Potem chłostały się “wienikami”, czyli miotełkami. Dzieciarnia siedziała na podłodze, bo goršco tak całkiem tu nie dokuczało. Kiedy kobiety wyparzyły się i wychłostały, schodziły z “wyszek” i po nabraniu do wiadra goršcej wody i rozcieńczeniu jej z zimnš, siedzšc na klęcz-kach lub na podłodze, namydlały ciała swych pociech. usuwajšc brud nagromadzony w cišgu tygodnia. Kšpiel kobiet trwała pół godziny. Po namydleniu, wyszorowaniu “irchożkami” i spłukaniu czystš wodš zabie-rały z wyszek bieliznę, ubrania oraz kożuchy, w których wszystkie żywe insekty zostały uœmiercone ponad stustopniowš parš wodnš. Wychodzi-ły do zimnej przebieralni i szybko się ubrawszy, okutane szalikami i du-żymi chustami, prawie biegiem udawały się z dziewczętami i najmłod-szš dzieciarniš do swych chat, oddalonych o 100 do 300 metrów.
Męska kšpiel odbywała się podobnie, tylko mężczyŸni osmagiwa-li się miotełkami dłużej i kilkakrotnie więcej dodawali “duchu”, czyli goršcej pary, aby się mocniej wypocić i dokładniej zmyć brud ze swoich ciał.
Po zabraniu z wyszek wszystkiego, co przynieœli do odwszenia, szybko się ubierali i pędzili do domów na przygotowanš przez żonę ko-lację, złożonš przeważnie z ziemniaków i innych dodatków wspomnia-nych przeze mnie w opisie kolacji mojej rodziny.

Wojna
Pierwsza wojna œwiatowa wybuchła 1 sierpnia 1914 r. Mam już prawie 8 miesięcy i rosnę jak na drożdżach. Nie krępowany powijakami mogę fikać nogami i ruszać swobodnie rękami. Próbuję już raczkować po brudnej podłodze, a nawet siadać. Często przebywam w drewnianym stojaku, zaprawiajšc dolne kończyny do stania. Kiedy grymaszę, sio-strzyczki, nawet o tym nie wiedzšce, że mnie narkotyzujš, podajš w lnianej szmatce, wkładanej do ust, mak. Położony do kołyski natych-miast zasypiam, a one zadowolone mogš zajšć się zabawš.
Wojna całkiem zmienia tok naszego życia. Ojciec ma duże trud-noœci z zakupem takich towarów, jak: sól, nafta, œwiece i szczególnie ulubione przez nas wszystkich œledzie, mięso wieprzowe lub wołowe, którego po kawałku wydziela się nam tylko w niedzielę.
Inne produkty żywnoœciowe, jak: mška żytnia, jęczmienna, kasza gryczana, ziemniaki, cebula, czerwone buraki, mak, ziarno lniane do produkcji oleju sposobem domowym, kapusta, ogórki, marchew – mamy w ogrodzie i w polu. Jeœli pogoda sprzyja, mamy tego dostatek, a jeœli nie – to brakuje, bo niezbyt urodzajna ziemia daje œrednie plony. Upra-wiano jš sposobem trójpolowym. Jedna trzecia powierzchni uprawnej co trzy lata leżała odłogiem, ze względu na brak nawozu naturalnego. O sztucznym nikt wtedy jeszcze nie słyszał.
Niemcy cišgnš na wschód i muszš wybudować dwukilometrowy pas drogi biegnšcej przez podmokły teren. Zapędzajš do pracy miejsco-wš ludnoœć. Również do wycinania lasu. Z bali drzewnych, ułożonych obok siebie, powstaje “dieriewiannaja daroha” (drewniana droga), po której jadš na wschód ciężkie wozy oraz armaty. Droga ta przetrwała jeszcze kilkanaœcie lat po wonie, zanim nie usunięto zgniłych już bali i po nawiezieniu żwiru i piasku powstała bita nawierzchnia.
Po przyjœciu Niemców matka tydzień przesiedziała z mniejszym rodzeństwem w majštkowej piwnicy, odległej od nas o kilometr. Miej-scowi gospodarze musieli dostarczać administracji niemieckiej wyzna-czony kontygent żywnoœci. Żadna wywózka ludnoœci nie nastšpiła. Na zabicie œwiniaka, cielaka lub owcy należało uzyskać pozwolenie gminy, nadzorowanej przez władze niemieckie, w przeciwnym razie groziła ka-ra pieniężna lub areszt.
Zabijało się wieprza na œwięta Bożego Narodzenia i Wielkanoc, a czasem w okresie letnim lub jesiennym, kiedy mężczyŸni zmuszeni do ciężkiej pracy potrzebowali lepszego odżywania. Wędzone szynki, kieł-basy, boczek, sadło, polędwice wisiały w spichrzu pod samym strychem. Musiały wystarczyć na długie miesišce, pilnie strzeżone przez rodziców, aby ktoœ z dzieciarni nie zakradł się i nie urzšdził sobie uczty.
Zaraz po zabiciu œwiniaka rozkoszowaliœmy się smakiem mózgu, płuc, wštroby, nerek, kiszek napełnianych tartymi kartoflami, z kaszy gryczanej zmieszanej z krwiš. Podczas zimy uczta taka trwała ponad ty-dzień, a latem trzeba było skonsumować te smakołyki szybko, w cišgu paru dni, ze względu na upał. Zaczynało się znowu życie normalne, pod-czas którego podstawę żywnoœci stanowiły ziemniaki, chleb żytni razo-wy wypiekany przez matkę raz na tydzień, mleko oraz wspomniane już płody, zebrane z ogrodu i pól.
Jajka kurze, choć i były, jadało się rzadko, bo sprzedawała je matka na rynku, żeby kupić sól, naftę i œledzie. Nieraz przynosiła też z rynku bochenek chleba pytlowego, smakujšcego inaczej niż razowy. Wtedy dostawszy po kawałku takiego przysmaku natychmiast pożerali-œmy go w okamgnieniu bez smarowania. A cóż to była za uciecha, jeœli czasami matka kupiła nam pszennš bułkę, albo wianuszek obwarzan-ków!
Takich gospodarzy jak mój ojciec, posiadajšcych 13 dziesięcin ziemi, żyło we wsi jeszcze trzech, lecz ojciec był uważany za najlepsze-go. Reszta miała po pół tego, czyli 6,5 dziesięciny, jednš trzeciš, jednš czwartš, a był i taki, który gospodarował na 1/8. U takiego gospodarza żona wychodzšca do żniw zrzynała jednym pocišgnięciem sierpa cały zagon, gdyż był bardzo wšski.
Na naszej ziemi, na końcu wsi, w lichej chacie zbudowanej przez naszego ojca mieszkał tzw. “komornik”, który nie posiadał nawet wła-snego kawałka ziemi do uprawy, a tylko mały ogródek warzywny, a za-trudniał się do pracy u bogatszych gospodarzy. Zagony wiejskie, naj-szersze u takich gospodarzy jak ojciec, majšce około 20 metrów, rozciš-gały się na przestrzeni kilometra i były oddzielone od siebie miedzami. Tam swoje legowiska miały zajšce a gniazda skowronki, kuropatwy, przepiórki. Rosła na nich trawa i inne zielsko, szczaw zbierany chętnie na zupę szczawiowš. Pierwszy zagon po obu stronach drogi położony był przy zabudowaniach gospodarskich, drugi na końcu wioski, a trzeci o mniej więcej kilometr dalej.
Bieda z nędzš panowała u tych, którzy posiadali po trzy lub cztery dziesięciny, nie trzymali konia i mieli sporš gromadkę dzieci. Takich na przednówku czekał głód, więc zadłużali się u bogatszych, a potem mu-sieli to zadłużenie odrabiać pracš.
Żebracy prawie codziennie wędrowali od chaty do chaty, proszšc o wsparcie. Dostawali najczęœciej spory kawał chleba razowego, coœ z jarzyn lub miskę południowej zupy, o ile byli bardzo głodni. Gdy mieli więcej szczęœcia i trafili na œwiniobicie, obdarzano ich kawałkiem mięsa lub słonicy.
Ponieważ byłem ogromnie uczulony na ludzkš biedę, płakałem rzewnymi łzami, gdy żebraczkę odprawiano bez wspomożenia. U nas zdarzało się to bardzo rzadko, chyba, że panował kryzys i sami nie mie-liœmy nawet chleba.
Ciężki był żywot, zwłaszcza tych najbiedniejszych, lecz mimo to ludzie potrafili weselić się, œpiewać i bawić, szczególnie podczas żniw i obrzędów weselnych trwajšcych przez cztery dni (o tym napiszę dokład-nie w dalszym cišgu moich wspomnień z lat dziecinnych).
Wojna œwiatowa powoli zbliżała się do końca. Kiedy nastšpiła kapitulacja Niemiec, ukończyłem 4 lata i 8 miesięcy. Pamiętam nawet, jak wyglšdali niemieccy żołnierze w czapkach bez daszków. Gdy wyco-fywali się z frontu rosyjskiego, pod jednym z samochodów, wiozšcych broń i amunicję, załamał się drewniany most na wšskiej rzeczce prze-pływajšcej przez nasze łški. Niemcy wyrzucili karabiny i amunicję w skrzynkach do wody, a sami, wydostawszy się z płytkiej rzeki, uciekli samochodem. Cała wieœ zaopatrzyła się wówczas w karabiny i amunicję do nich. Starsi chłopcy z nabojów bez pocisków sporzšdzali rakiety, któ-re rzucali w powietrze, i tam – wybuch. Dziwnym zbiegiem okolicznoœci przez szereg lat nikomu nic się nie stało. Starsi używali czasem karabi-nów do polowania, lecz nie pamiętam, żeby ktoœ ustrzelił dzika, wilka, sarnę czy zajšca. Jeden natomiast kilka lat po wojnie zabił swego brata, zwabiwszy go do lasu, i za to został skazany na 10 lat więzienia.
Moi bracia również zdobyli karabin. Pewnego dnia, manipulujšc nim przy oknie starej chaty, przestrzelili œcianę od ulicy. Innym razem skazali na œmierć kota szkodnika, z którym matka nie mogła sobie pora-dzić, bowiem zamiast łapać myszy, cišgle wyrzšdzał szkody w domu. Spijał œmietanę, a przy tym stršcał zawsze gliniany dzbanek na ziemię. Często też np. porywał kawałek mięsa przygotowany do obiadu. Jak długo można było to znosić? Bracia za zgodš ojca i matki postanowili rozstrzelać niepoprawnego szkodnika. Załadowawszy karabin wyszli na podwórze. Z dala od domu, niedaleko stodoły, dokonali egzekucji. Jeden trzymał uwišzanego na sznurku kota, a drugi, przytknšwszy lufę w oko-lice serca, wystrzelił tylko raz. Po egzekucji chłopcy przynieœli zwłoki, aby pokazać reszcie rodziny nieżyjšcego szkodnika. Wyskoczyłem z sieni pierwszy, a widzšc to odwróciłem się i chciałem wejœć do izby. Tymczasem zwierzak (koty sš bardzo żywotne, a mówišc z białoruska – żywuszcze) w ostatnim stadium dogorywania chwycił pazurami za mojš bluzkę i zakończył swój żywot. Bracia z trudem wyzwolili mnie z ko-cich pazurów. Zwłoki kota pochowano nazajutrz w ogrodzie za stodołš.
Po paru latach dopiero wyszło zarzšdzenie nakazujšce zdawanie na posterunek policji nieprawnie przetrzymywanej broni. Większoœć mieszkańców respektowała to zarzšdzenie, lecz byli i tacy, którzy w dal-szym cišgu korzystali z ukrytej w pewnych miejscach broni palnej.
Kiedy Niemcy opuœcili naszš wieœ i okolice, doroœli rzucili się do zwalania wszystkich słupów linii telefonicznej prowadzšcej z urzędu pocztowego w Wornianach przez miasteczko Ostrowiec do stacji kole-jowej Gudogaj, leżšcej na trasie Wilno - Nowa Wilejka - Mołodeczno - Stara Wilejka, aż do granicy z Republikš Sowieckš. Pozwijane druty za-brali do swoich gospodarstw. Dlaczego zniszczyli linię telefonicznš – nie wiedziałem i do dziœ nie wiem, gdyż jako prawie pięcioletni brzdšc nie interesowałem się tym.
W dwa lata póŸniej ruszyli na Warszawę Bolszewicy. Przecho-dzšc przez wieœ cišgle pytali: “Daleko Warszawa?”, a myœmy im odpo-wiadali: “O tam, za garoj”. Cieszyli się bardzo, że tak blisko, a tymcza-sem do Wilna było jeszcze 50 km, przeliczajšc na rosyjskie wiorsty tro-chę mniej, bo wiorsta miała długoœć większš od kilometra. Od Wilna do Warszawy pozostawało im do przebycia dokładnie 438 km. Tyle wyno-siła długoœć trasy kolejowej, a drogami – o wiele więcej. Zdarzało się, że rekwirowali we wsi “podwody”, tj. konie z furmankami. Gospodarze, aby nie utracić cennego konia, jechali z nimi jako woŸnice. Niektórym z nich udawało się zbiec nocš podczas postoju i wtedy wracali do rodzin-nych stron wczeœniej. Mniej sprytni wracali po dłuższym czasie, aż spod Grodna.
Przez jakiœ czas jeden żołnierzy bolszewickich leżał chory na ty-fus w naszej stodole. Kiedy wyzdrowiał, jeden z braci zawiózł go na sta-cję kolejowš Gudogaj, odległš od naszej wsi o 18 km. Przed wyjazdem bolszewik prosił o pożyczenie kożucha, gdyż po ciężkiej chorobie oba-wiał się przeziębienia. Ojciec pożyczył, lecz nigdy więcej kożucha nie zobaczył.

Po wojnie
Po przegranej wojnie bolszewicy opuœcili Wileńszczyznę. Ojciec myœlał wówczas nad sposobem zdobycia wówczas większej iloœci pie-niędzy, aby chłopcy i dziewczęta mogli dalej się uczyć. Ponieważ mieli-œmy dwa domy, więc w tym drugim pomieszczeniu, przeznaczonym na kuchnię, ojciec założył sklep spożywczy, a w dwóch pokojach – restau-rację (sam w tym czasie nie pił i nie palił). Towary musiał przywozić furmankš aż z Wilna, odległego od naszej wsi o 50 km. Innej możliwo-œci transportu wówczas nie było. Czasami bywało, że bandyci napadali na wiozšcych towary i grabili ich. Taki wypadek wydarzył się też memu ojcu. Jechał po towar przez las i w połowie drogi został zatrzymany przez bandytów, którzy zażšdali pieniędzy w markach polskich. Ojciec wycišgnšł z kieszeni portfel i oddał marki przeznaczone na zakup towa-ru. Mało tego, jeszcze przyznał się, że ma pod siedzeniem ukryte pieniš-dze. Bandyci zabrali wszystko i ulotnili się. Ojciec zawrócił i do domu przyjechał z pustym wozem. Taka przygoda zdarzyła się mu tylko raz. Następne wyjazdy po towar przebiegały szczęœliwie.
Handel kwitł, restauracja prosperowała jako tako. Młodsze poko-lenie, ze mnš na czele, nie odczuwało zbytnio polepszenia warunków swojego bytu. Najwięcej korzyœci miało starsze rodzeństwo, zatrudniane przy sprzedaży w sklepie oraz obsługiwaniu klientów w restauracji.
Przypominam sobie, jak najstarszy z braci, odbywajšcy w 1921 roku służbę wojskowš w Wilnie, w każdš sobotę przyjeżdżał do narze-czonej, pokonujšc częœć drogi (18 km) na piechotę. Z powrotem odwozi-liœmy go na stację furmankš. Zaopatrzony w gotówkę wracał do pułku, gdzie pracował w kancelarii i dlatego nie potrzebował hasać z karabinem i plecakiem po weretepach, których pod Wilnem nie brakowało.
Przypominam sobie, jak ojciec zatrudniał mnie przy rozlewaniu piwa z beczki do butelek. Przed napełnieniem każdej butelki należało ustami wycišgnšć powietrze z rurki, aby piwo mogło płynšć. Wtedy po-łykało się potężny haust płynu. Takš pracę wykonywałem przynajmniej raz w tygodniu.
W wieku 7 lat nauczyłem się łowić wędkš ryby. Do wędziska z leszczyny przywišzywało się sznurek sporzšdzony z włosia końskiego ogona. Za spławik służył mały korek lub kawałek gęsiego pióra, a ha-czyki robiło się w pierwszych latach z igły. Łowiło się w dwóch stawach majštkowych. W mniejszym – karasie i liny, w większym, do którego wpadał strumyk ze Ÿródlanš wodš – płotki, okonie, ukleje i szczupaki. Jako przynęty używano gšsiennic jętki, zwanych oprzytkami oraz mu-chy, których w domu nie brakowało. Kiedy w sklepach pojawiły się ha-czyki i angielska żyłka, wówczas rozpoczęło się wędkowanie na szerszš skalę. Za złowione ryby kupowałem żyłkę i haczyki, gdyż rodzice nie dawali na to pieniędzy. Z czasem nabierałem w łowieniu coraz większej wprawy, a wtedy cała rodzina mogła delektować się smakiem ryby. Już w szóstej klasie szkoły podstawowej byłem najlepszym rybakiem we wsi.

Wesela
Pierwsza wyszła za mšż w 1921 r. najstarsza siostra, Werusia, za rolnika Krasińskiego, mieszkajšcego w połowie wsi. Najstarszy brat, Franek, ożenił się w 1923 r. z Michalinš, również pochodzšcš z naszej wsi.
Wesela wiejskie, bardzo huczne, trwały wówczas 4 dni. A że dziœ takich nie ma, muszę ich przebieg opisać dokładniej, rozpoczynajšc od swatów. Swat, starszy goœć, wygadany i znajšcy się na targach dotyczš-cych posagu kandydatki na żonę, jechał wozem lub eleganckimi saniami, jeœli zdarzyło się to zimš, z młodym kandydatem do wybranej dziew-czyny. Tam długo targował się o posag z rodzicami dziewczyny. Kiedy pertraktacje kończyły się pomyœlnie, wycišgał butelkę wódki i stawiał na stół. Matka narzeczonej przynosiła zakšskę. Wszyscy, wspólnie z kan-dydatkš na żonę, zasiadali do stołu i ustalali termin wesela.
Wesele, jak wspomniałem, było huczne i trwało 4 dni plus jeden, przeznaczony na poprawiny w najbliższš niedzielę po uczcie weselnej. Przez dwa pierwsze dni ucztowano u młodej. Bardzo wczeœnie z rana panny z całej wsi, rówieœniczki młodej, zbierały się przed domem swojej koleżanki i œpiewały, przeważnie po białorusku, pieœni zwišzane z za-mšżpójœciem. Na zakończenie, kiedy to moja siostra wychodziła za mšż, œpiewały takš piosenkę:
Żegnaj dziewczyno, żegnaj, kochanie
Nic nie pomoże twoje płakanie
Już koniki zaprzężone
Pod ganeczek podwiezione
Siadaj, kochanie.
Wówczas młoda, ubrana w białš suknię z welonem, œpiewała:
Jakże ja będę z wami siadała,
Kiedy ja mamie nie dziękowała.
Dziękuję tobie matko,
Że my żyli z tobš gładko,
A teraz nie będziem.

Jakże ja będę z wami siadała,
Kiedy ja siostrze nie dziękowała.
Dziękuję tobie siostro,
Że my żyli z tobš ostro
A teraz nie będziem.

Jakże ja będę z wami siadała,
Kiedy ja bratu nie dziękowała.
Dziękuję tobie bracie,
Że my żyli w jednej chacie,
A teraz nie będziem.
Po zakończeniu tej pieœni weselnej młoda wypowiadała takie słowa:
Dziękuję tobie dŸwiery
Gdzie chodzili kawalery
A teraz nie będš.

Siadała z młodym na wóz i w asyœcie goœci weselnych wyjeżdżała do œlubu w pobliskim koœciele. Po powrocie towarzystwo zajmowało miejsce przy stołach suto zastawionych mięsiwem i spożywało pierwszy posiłek weselny, zakrapiajšc go czystš gorzałkš. Dzieci nie siedziały przy stole. Dostawały kawałek chleba z kiełbasš i upieczonš bułkę i mu-siały się tym zadowolić. Wychodziły na dwór, aby pobawić się z rówie-œnikami w chowanego, pikera czy też klasy.
Podpici weselnicy często œpiewali piosenki polskie, ruskie i biało-ruskie w rodzaju tych, jakie często nuciła moja mama:
Zakazau barawik wsim grybom na wajnu
Szunkier junkier nu, nu, nu
Wsim grybom na wajnu.

Adkazali gryby my nie pojdzim na wajnu
Szunkier, junkier nu, nu, nu
My nie pójdzim na wajnu.

Zakazał barawik wsim apieńkom na wajnu
Szunkier, junkier nu, nu, nu
Wsim apieńkom na wojnu.

Adkazali apieńki my charoszyje panienki
Szunkier, junkier nu, nu, nu
My nie pójdzim na wajnu.

Zakazał barawik wsim lisicom na wajnu
Szunkier, junkier nu, nu, nu
Wsim lisicom na wajnu.

Adkazali lisicy my charoszyje siostrycy
Szunkier, junkier nu, nu, nu
My nie pójdzim na wajnu.

Œpiewano też po polsku:
Kto pije wódeczkę, a ja gorzałeczkę,
Kto kocha mężatkę, a ja panieneczkę.

Bardzo często przy stole rozbrzmiewały pieœni rosyjskie:
Cztob ja i mieł złatyje gory ii reki pełnyje wina
Wsio oddałby za łaski wzory, cztob ty władieła mnoj odna.

Albo:
Lecieli dwie pticzki
Rostam nie wieliczki
Gdzie sirota, gdzie si ja
Gdzie si miłaja maja.
Kak ani lecieli
Stali pasiedzieli
Gdzie sirota, gdzie si ja
Gdzie si miłaja moja.

Najadłwszy się do syta, towarzystwo weselne szukało miejsca na odpoczynek, a wieczorem znów zasiadało do stołów. Tym razem wyglš-dało to trochę inaczej. Następowało tzw. darowanie. Dziewuchy wiejskie œpiewały, a uczestnicy wesela składali prezenty. Każdemu, kto ofiarował dar, œpiewały:
Ciebie Werusia twój brat daruje,
podziękuj i nisko się pokłoń!

Przyœpiewka rymowana wyleciała mi z pamięci. Kiedy sam, sto-jšc za oknem wrzuciłem do miski 20 gr, bo więcej nie miałem, dziew-częta œpiewały:
Ciebie Werusia pastuszek daruje,
Nisko się pokłoń i podziękuj!

Po darowaniu przychodziła pora na tańce przy harmonii, na które schodziła się młodzież z całej wsi. Odbywały się one w innej, obszer-niejszej izbie, a czasami nawet u sšsiadów majšcych większe pomiesz-czenia.
Drugiego dnia, gdzieœ około południa, znowu posilano się, zakra-piajšc jadło alkoholem. Już prawie pod wieczór rozpoczynały się przy-gotowania wyjazdowe do młodego.
Pierwszy wyruszał główny wodzirej wesela z dużym kufrem na-ładowanym bieliznš damskš, ręcznikami, poœcielš, ubraniami, dywana-mi, zapasami lnianego płótna i w ogóle tym wszystkim, co będzie po-trzebne młodej mężatce.
Kiedy dojeżdżał z tym posagiem do domu młodego, dzieciarnia przy pomocy dorosłych zagradzała drogę. Swat wtedy musiał wykupić się cukierkami, rozsypujšc je po drodze. Po godzinie, a czasem i póŸniej, nadjeżdżała reszta weselników, przywożšc ze sobš skradzione ze œcian domu młodej œwięte obrazy i inne przedmioty, przydatne młodej żonie w nowym życiu. Rozpoczynało się znowu ucztowanie połšczone z “daro-waniem” – tym razem młodego i tańcami do białego rana.
W ostatnim dniu weselni goœcie, najedzeni i dobrze podchmieleni, po-wracali do swoich domów.
Opisałem to wszystko, co widziałem i słyszałem na weselu dwóch starszych sióstr i brata Franka. O innych zwyczajach obrzędowych, jak np. oczepiny nie potrafię nic powiedzieć, bo wszystko wyleciało mi z głowy.
Siostra Jula wyszła za mšż w 1925 roku za policjanta BróŸdziaka, który pracował na posterunku w Wornianach. Jej wesele trwało tylko dwa dni, bo mšż, z pochodzenia Poznaniak, nie miał warunków do wy-prawienia u siebie dwudniowej uczty. Wkrótce po weselu postarał się o przeniesienie do miasteczka Błaszki w powiecie kieleckim i tam praco-wał aż do wybuchu wojny.
Przed weselem Julki, kiedy położyłem się do łóżka w pobliżu chlebowego pieca, niechcšcy podsłuchałem rozmowę narzeczonego sio-stry, policjanta siedzšcego z Julš na piecu. Dowiedziałem się mnóstwa szczegółów dotyczšcych życia seksualnego. Po uzupełnieniu tych wia-domoœci z ksišżki “Higiena życia płciowego” w wieku 12 lat byłem cał-kowicie uœwiadomiony.
Dla uzupełnienia przyœpiewek, które moja matka bardzo często nuciła będšc w dobrym humorze po wypiciu paru kieliszków alkoholu, podaję pieœni o imionach męskich:
Piękne imię i Antoni
On potrafi pasać konie
Lecz z pannami nie poradzi
Bo się z każdš zawsze wadzi.
Piękne imię Bolesława
Jego honor i niesława
Wszystkim pannom dobrze znana
Więc i dla mnie nie wskazana.
Piękne imię i Franciszek
On pokochał dużo mniszek
Ja takiego nie gustuję
To dla innych obiecuje.
Piękne imię i Gerwazy
On się z każdš babš swarzy
Którš spotka to flirtuje
Złote góry obiecuje.
Piękne imię i Ignacy
Za nim żona często płacze
Choć nie pije to podglšda
I za innymi oglšda.
Piękne imię Juliana
Od kieliszka daj do dzbana
Co z nim robić kiedy pije
Co zarobi to przepije.
Piękne imię Kazimierza
On do żony bić się mierzy
A choć mierzy nie uderzy
Jemu żona nic nie wierzy.
Piękne imię Kajetana
Ja nie cierpię jak szatana
Upiwszy się bardzo głupi
Kto go zechce ten wyłupi.
Piękne imię i Wincenty
A ona ma wielkie wykręty
Po kiermaszach zawsze chodzi
I panienek dużo zwodzi.
Piękne imię i Wiktory
A on chodzi na wieczory
Gdzie nie pójdzie tam nocuje
Dla panienek serca truje.
Piękne imię Władysława
Jego honor jego sława
Trudno poznać do poznania
To nie dla mnie do kochania.
Piękne imię Konstantego
Pewnie rosnę ja dla niego
Jemu imię piękne dano
To i dla mnie obiecano.

Kryzys œwiatowy
Rok 1024 był rokiem kryzysu œwiatowego. Wartoœć towarów spa-dała a rynku codziennie. Inflacja, nieporównywalna z tš o ponad pół wieku póŸniejszš, w latach osiemdziesištych, była wysoka i powodowa-ła liczne bankructwa. Mój ojciec zamknšł sklep i restaurację i już nigdy nie mogliœmy wpadać tam, aby pozbierać głowy ze œledzi, leżšce pod stołami, by wysmoktać je z apetytem. Po sklepie pozostała tylko księga z dłużnikami, w której za nazwiskami wierzycieli, bioršcych na kredyt, figurowała suma w milionach polskich marek.
Skończyły się lepsze czasy, w których starsi mogli żyć dostatnio. Z czternastoosobowej rodziny odeszły dwie siostry wychodzšce za mšż, a staruszce, przyjętej przez ojca na dożywocie, zmarło się. Brat Józek kończył naukę w Seminarium Nauczycielskim im. Tomasza Zana w Wilnie. Jego nauka pocišgała za sobš duże wydatki. Jadzia, starsza ode mnie o cztery lata, po szkole powszechnej uczyła się w Seminarium Na-uczycielskim w Borunach. Opiekował się niš przez 3 lata wujaszek, ksišdz Borówko. Po trzech latach księżulo uzbał, że nauka dziewczynie jest niepotrzebna i przestał łożyć na jej utrzymanie. Całe szczęœcie, że brat Józef w tym czasie ukończył Seminarium Nauczycielskie i otrzymał posadę w Dołhinowie pod sowieckš granicš i nawet pobory za wakacje, choć jeszcze nie pracował ani godziny. Za pienišdze wypłacone awan-sem mógł wysłać siostrę do Trok, gdzie jeszcze przez dwa lata kończyła naukę w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim. Tymczasem i o mnie musiał brat pomyœleć, bo do ukończenia szkoły powszechnej zostało tyl-ko dwa lata.
Muszę jednak cofnšć się do najwczeœniejszych lat mego pobytu w szkole. Po ukończeniu przeze mnie pierwszej klasy, nauczycielka popeł-niła wielki błšd i po kilku miesišcach nauki w drugiej klasie przeprowa-dziła mnie do klasy trzeciej. Z polskiego byłem dobry, z matematyki i historii słabszy. Klasę trzeciš ukończyłem ze stopniami pozytywnymi. Z historiš już wtedy byłem na bakier. Ledwie nauczyłem się poprawnie czytać, a już musiałem zapamiętać jak nazywał się każdy z królów pol-skich, kiedy się urodził, w którym roku zmarł i co zdziałał w czasie swe-go panowania. Klasę czwartš ukończyłem z niemałym trudem, ale w pištej napotkałem dużo trudnoœci z matematykš i historiš, toteż dostałem poprawkę z tych przedmiotów.
Czas wolny podczas ferii letnich wolałem zużyć na leżenie brzu-chem do góry, łowieniu ryb, zbieraniu w lesie poziomek, malin, czar-nych jagód i grzybów, zamiast uczyć się historii i matematyki. Nie stra-ciłem jednak na tym, bo przecież przeskoczyłem klasę drugš i trzeciš w cišgu jednego roku. W naszej szkole trzy najstarsze klasy uczyły się w jednym pomieszczeniu. Nauczyciel musiał się solidnie nagłowić, aby przeprowadzić lekcję i pozostawić w głowach dzieci jak najwięcej wia-domoœci.
W tym czasie mój najmłodszy braciszek, Janek, rozpoczšł naukę w szkole. Miałem z nim cišgłe zatargi. Chłopak był bardzo porywczy i nieopanowany, chwytał, co miał pod rękš i gonił za mnš na podwórko. Ojciec, widzšc to, brał pasa od spodni i sprawiał nam obu porzšdne la-nie, nie pozwalajšc nawet chlipnšć. Mnie takie lanie pomagało, bowiem byłem zawsze spokojny, ale braciszkowi awanturnikowi nie bardzo. Tych ojcowskich œrodków zaradczych doœwiadczaliœmy kilka razy w ty-godniu. Pamiętam ten zimowy dzień, w którym otrzymaliœmy od ojca buty z cholewami – jednš parę na dwóch. Te buty służyły nam przez szereg lat do uczęszczania w nich na lekcje. Kiedy szedłem do szkoły – Janek siedział w domu. Na drugi dzień on był w szkole, a ja prowadzi-łem bezczynny tryb życia. Buty były również przedmiotem zatargów między nami. Wiadomo było, że jak zatarg, to znowu dodatkowe lanie po gołym tyłku.
Dlaczego jednak tylko w stosunku do nas ojciec stosował te kary, a dziewczšt nigdy nie ruszył? Raz tylko spróbował zastosować tę meto-dę wychowawczš w stosunku do Jadzi, która po chłoœcie skryła się w ciemnym zakštku na dworze i dopiero kilkugodzinne poszukiwania po-zwoliły odnaleŸć jej kryjówkę. Od tego dnia Jadzia wiodła spokojny ży-wot. Ojciec nigdy więcej jej nie ukarał.
Z Janka nic dobrego nie wyrosło. Uczęszczajšc do pištej klasy powiedział naszej najlepszej nauczycielce, Jadwidze Dryllowej: “Pocałuj mnie w d...” i zakończył swojš edukację. Maił wówczas 11 lat. Ojciec, który w tym czasie stał się już nałogowym pijakiem, nie mógł sobie z nim poradzić. Dobrze, że chociaż Jankowi chciało się pracować, był więc dobrym pomocnikiem w pracach polowych, ale nawet kiedy pod-rósł, w dalszym cišgu prowadził awanturniczy tryb życia. Nie było bój-ki, w której nie brałby udziału. Szczególne porachunki miał z trójkš bra-ci Barbulów (jeden z nich był moim dobrym kolegš). Szkodzili sobie nawzajem. Każda bójka pocišgała za sobš odwet drugiej strony, docho-dziło nawet do poważnych uszkodzeń ciała.
W szóstej i siódmej klasie nie miałem całkiem trudnoœci z naukš. Brałem czynny udział w zajęciach pozalekcyjnych organizowanych przez nauczycielkę Dryllowš. Kilka razy do roku wystawiała ona sztuki, jak np. “Władzio nauczycielem” i zwišzane z uroczystoœciami 3 Maja. Jeszcze dziœ mogę wyrecytować poczštek przemówienia, jakie wygłosi-łem do zebranych, stojšc na wysokim stole, w zwišzku ze œwiętem 3 Maja. Nie zajšknšłem się ani razu, bo był to tekst dobrze wyyczony, któ-ry miałem wygłosić w sztuce wystawianej przez nas wieczorem w sali Sšdu Pokoju miasteczka Worniany.
Ignaœ, również dobry zabijaka, z którym ojciec także nie dawał sobie rady, został wysłany jako ochotnik do służby w pierwszym Pułku Legionów. Należał on do strzeleckiej organizacji Piłsudskiego. Był do-skonale przeszkolony w mustrze i obchodzeniu się z broniš (to on roz-strzelał kota szkodnika) i œpiewaniu w marszu podniosłych pieœni legio-nowych, jak np. “Marsz strzelców”:
Hej, strzelcy, wraz z nami orzeł biały,
A przeciw nam œmiertelny stoi wróg.
Wnet z naszych strzelb pioruny zagrzmiš, strzały,
A lotem kul kieruje zbawca Bóg.
Więc gotuj broń i kule bij głęboko,
O ojców grób bagnetu poostrz stal,
Na odgłos tršb twój sztucer bierz na oko,
Hej, bacznoœć, cel i w łeb lub serce pal.
Hej, tršb, hej tršb strzelecka tršbko w dal,
A kłuj, a ršb, a kłuj, a ršb
I włeb lub serce pal.

Ochotnik dostosował się szybko do dyscypliny wojskowej i po odbyciu służby rekruckiej został skierowany do szkoły podoficerskiej, kończšc jš w stopniu kaprala. 12 maja 1926 r. wyruszył wraz z pištym i szóstym pułkiem transportem kolejowym do Warszawy, aby wzišć udział w przewrocie majowym, jakiego dokonał marszałek Polski Józef Piłsudski. Pierwsze starcie między oddziałami marszałka a oddziałami wiernymi prezydentowi Wojciechowskiemu nastšpiło na moœcie Kier-bedzia. Zginęło wtedy około 600 żołnierzy i sporo było rannych. Po paru godzinach strzelaniny prezydent ogłosił kapitulację. Nastšpiło zawiesze-nie broni. Z opowiadań brata zapamiętałem tylko to, żę jego kolega zo-stał ranny w nos i po powrocie do miejsca zamieszkania, jako kontuzjo-wany, otrzymał koncesję na otwarcie sklepu wódek w Wornianach. Brat miał poprzestrzelany płaszcz, lecz nie został nawet draœnięty.
Ignaœ służył w legionach 3 lata. Kiedy wrócił do domu, pracował jakiœ czas jako sprzedawca w sklepie spółdzielczym, zwanym wówczas koperatywš, a następnie, po poœlubieniu dziewczyny, która go uwiodła, wyjechał do Wilna i został podoficerem zawodowym Pierwszego Pułku Piechoty Legionów.

Pierwsza praca
W roku szkolnym 1928/29, kiedy ukończyłem siódmš klasę, zo-stałem zatrudniony po lekcjach przez naczelnika poczty w Wornianach jako listonosz. Naczelnik płacił mi miesięcznie 10 zł. Za tę sumę matka mogła kupić mi ubranie. Dodatkowo za doręczenie telegramu na odle-głoœć od trzech do pięciu kilometrów adresat musiał zapłacić 3 zł. W majštku Worniany przylegajšcym do miasteczka o tej samej nazwie, żył dziedzic – dziwak o nazwisku Chomiński. Jeœli nadszedł do niego list lub telegram, obsługujšca dziedzica żona fornala wręczała mi zawsze 5 zł, tj. pół sumy moich miesięcznych poborów! Podczas ferii zimowych i wielkanocnych dostawałem też drobne datki nie przekraczajšce 1 zł. Ksišdz proboszcz dawał mi garœć monet groszowych i dwugroszowych wrzucanych przez wiernych do koœcielnych skarbonek. Po przeliczeniu okazywało się, że suma drobniaków wynosiła aż 48 gr. W roku 1928 za tę sumę można było kupić 48 cukierków jednogroszowych lub 96 sztuk półgroszowych. Sšdzę, że trzeba też wspomnieć, jakš przeżyłem przy-godę roznoszšc listy, podczas Œwišt Wielkanocnych. Z listem trafiłem do sklepu wódek, prowadzonego przez Walinowicza, kolegę mego brata. Walinowicz, jak już wspomniałem, był kontuzjowany podczas przewro-tu majowego. Ojca w domu nie było, a tylko jego syn, uczęszczajšcy ze mnš do szkoły. Ten wycišgnšł butelkę z czystš wódkš i nalał pół szklanki. Wypiłem może połowę i stwierdziłem, że jest niesmaczna. Wtedy mój kolega wyszukał butelkę koniaku. Spróbowałem trochę lecz koniak po wódce też nie przypadł mi do gustu. Wróciłem do domu po-rzšdnie zawiany, nie mogšc znaleŸć miejsca, wychodziłem cišgle na po-dwórko pod podpowiatkę (miejsce załatwiania potrzeb naturalnych). Brat Józek – harcerz zauważył moje dziwne zachowanie i stwierdził, że jestem pijany.Dostałem porzšdnš burę i od tego czasu do kieliszka nie zaglšdałem.
Przez całe wakacje pracowałem po kilka godzin dziennie w kan-celarii Sšdu Pokoju w Wornianach i też zarabiałem złotówki, których potrzebowali rodzice. Prowadziłem w kancelarii ewidencję spraw sšdo-wych, robiłem odpisy wyroków sšdowych i rozmaitych umów dla zain-teresowanych. Poczštkowo z trudem potrafiłem odczytać wyroki sšdo-we. PóŸniej nabrałem takiej wprawy, że żaden wyrok sšdowy nie stano-wił dla mnie tajemnicy. Poznałem wszystkie artykuły, które sędzia za-stosowywał do spraw karnych i cywilnych. Za tę pracę otrzymywałem, podobnie jak na poczcie, 10 zł. Zdarzało się też, że za sporzšdzenie od-pisu umowy lub wyroku pienišdze trafiały do mojej kieszeni.

Dziedzic – oryginał

Chciałbym tu jeszcze wspomnieć o dziedzicu Chomińskim, który zadłużony po uszy, musiał tak lawirować, żeby komornik nie skonfi-skował mu eleganckiej konnej bryczki. W tym celu kazał sobie sporzš-dzić powóz o czterech kołach, z których tylne były tak duże, jak nie przymierzajšc armatnie, a przednie o wiele mniejsze. Powóz ten, wy-moszczony słomš i sianem, służył do przywożenia dziedzica ze stacji kolejowej i do stacji, kiedy wyjeżdżał w œwiat. Trójka zaprzężonych ko-ni gnała przez 18 km do stacji Gudogaj. Siedzšc na wozie, dziedzic umieszczał z obu stron po rewolwerze, a nad głowš trzymał rozpięty czarny parasol, bez względu na pogodę. WoŸnica, popędzajšc konie ba-tem i okrzykiem “hop hop”, pokonywał odległoœć 18 km w godzinę i 20 minut. Po przybyciu na peron stacji pomagał panu wejœć do wagonu i za tę przysługę dostawał 5 zł. WoŸnica wracał do majštku już trochę wol-niej. Kiedy pan dziedzic zawiadamiał o ponownym przyjeŸdzie do swo-jej posiadłoœci furman, bo i tak był nazywany powożšc wyruszał o wy-znaczonej godzinie na stację i po usadownieniu zubożałego magnata na sianie wracał z nim galopem do domu. PrzyjeŸdżajšc do majštku otrzy-mywał znowu 5 zł, a dziedzic wchodził do swego “pałacu”, którym był barak, przez cały dzień i noc zabezpieczony okiennicami. Zwykła lampa naftowa służyła do oœwietlenia pokoju, w którym mieszkał. Łóżka tam nie było, więc spał na podłodze pokrytej sianem. Dziedzic nie spał na łóżku w obawie przed upadkiem z niego i uczynieniem sobie krzywdy. Na zimę pan dziedzic wyjeŸdżał do Egiptu. Niesprzyjajšcy klimat nie pozwalał mu na przebywanie w Polsce.
Pewnego razu wydarzył się w majštku wypadek. Młyn wodny stojšcy nad stawem, z którego woda poruszała koła młyńskie, zaczšł płonšć. Ksišdz zadzwonił na alarm. Straż ugasiła pożar. Pan dziedzic wybrał się do proboszcza i wręzył mu 100 zł za uratowanie młyna.
I jeszcze jedna historyjka, która zdarzyła się gdy uczyłem się już w Wilnie. Pan Chomiński, trzymajšcy swojš gotówkę w żydowskim banku Bunimowicza w Wilnie, przyjechał do miasta w celu pobrania z konta pieniędzy. Kiedy wychodził z banku, został otoczony przez grupę biedaków, znajšcych go dobrze, proszšcych o jałmużnę. Wtedy zdziwa-czały dziedzic, nie namyœlajšc się długo, wycišgnšł woreczek z bilonem i kilka garœci rozsypał na chodniku. Biedacy i liczni przechodnie rzucili się do zbierania monet. nastšpiło duże zbiegowisko i pan Chomiński musiał zapłacić mandat za zakłócenie porzšdku publicznego.
Kiedy w parę lat póŸniej wybraliœmy się z zastępem harcerzy na obóż wędrowny z Łyntup do Naroczy i zatrzymaliœmy się na nocleg w majštku brata naszego dziedzica z Wornian, niepochlebnš opinię, jakš wydał o swoim bracie pan Chomiński, można wyrazić w trzech słowach: dziwak, pomyleniec i nieodpowiedzialny za swoje czyny.
Ciekaw byłem jakby mój ojciec, który dzierżawił majštek Cho-mińskiego przez jeden rok, scharakteryzował jego dziwactwa, które po-znał zaraz po zakończeniu I wojny œwiatowej.

Moja mama
Jeszcze kilka zdań o mojej matce, której należy się ode mnie hymn pochwalny. Wiejska kobieta, której nie imały się żadne choroby, bardzo pracowita, wytrwała i nad wyraz szlachetna, nie zrażona żadnymi przeciwieństwami losu, potrafiła urodzić nas aż jedenaœcioro. Najstarszy niemowlak zakończył żywot zaraz po urodzeniu. W ciężkich warunkach materialnych i higienicznych, jakie panowały na wsi białoruskiej w woym czasie, borykajšc się z chłodem i głodem, zdołała utrzymać przy życiu całš dziesištkę i nigdy nie narzekała na panujšcš wokół nas biedę, pomagajšc jednoczeœnie sšsiadom proszšcym o wspomożenie. Żebra-kom odwiedzajšcym wieœ prawie codziennie udzielała wydatnej pomo-cy. My, widzšc taki stosunek do biednych ludzi, staraliœmy się jš naœla-dować. Przeżyła z nami dwie wojny œwiatowe oraz dwa kryzysy ogólno-œwiatowe, podczas których zdarzało się, że brakowało nawet kawałka chleba u tak bogatego gospodarza, jak nasz ojciec. Sam dokładnie przy-pominam dni, kiedy szukałem skórki chleba aby rozmoczyć jš w wodzie z sacharynš i z apetytem zjeœć. O butach dla dzieciaków do lat siedmiu nie było wtedy mowy. Całš zimę siedzieliœmy w domu boso. czasami wybiegaliœmy przed chatę i hasaliœmy po œniegu przez kilka minut. Nie zdarzyło się, aby ktoœ z tego powodu chorował. Matka widocznie miała wielkie szczęœcie, bo nikt z nas nigdy nie zaziębił się od chodzenia na bosaka po œniegu.
Latem najczęœciej wybieraliœmy się z matkš na maliny na odle-głoœć 11 km, a uzbieraniu pełnego wiadra, wracaliœmy z obcišżeniem do domu. takie wyprawy przeżyłem dwukrotnie. Któregoœ lata, w sierpniu, po nabożeństwie wybraliœmy się z potężnym koszem na ziemniaki nad bagno w pobliskim lesie w celu zebraniu borówek. Uzbieraliœmy ich pełniusieńki kosz. Byłem wtedy małym oœmioletnim chłopcem. Zbiera-nie moje, jeszcze bardzo niesprawne, nie mogło dorównać zbieraniu matki, jadnak wspomnienia z tamtych lat przypominajš mi zawsze, kto nauczył mnie cierpliwoœci podczas żmudnej i nieraz ciężkiej pracy.
Zdarzało się, chociaż bardzo rzadko, że starszy brat Józek przy-jeżdżał do rodziców na tydzień wakacji. Wtedy zabierał mnie ze sobš do lasu na borowiki. On był w tenisówkach, a ja zawsze boso, z pokaleczo-nymi nogami. Mrówek w lesie było mnóstwo. Często czułem bolesne ukłucia. Siadałem na ziemi i płakałem, bowiem do płaczu byłem zawsze skory. W niedługim czasie brat znalazł pierwszego borowika. Kršżšc dookoła tego miejsca w promieniu 10 do 20 metrów, trafiał na następne i wkrótce w koszyku miał ich 10. Był doskonałym zbieraczem i nie zna-łem we wsi mu równego. O mnie tymczasem wstyd było mówić ale wreszcie udało mi się znaleŸć parę sztuk. Po dwóch godzinach brat po-siadał pełen kosz ciemnych, bršzowych borowików, a w moim koszyku znajdowało się tylko kilkanaœcie. Wracajšc do domu na skraju lasu wy-sypywaliœmy grzyby na trawę i rozpoczynało się liczenie. Przeważnie było tak, że Józek zbierał 10 razy więcej grzybów niż ja. Przykładowo, jeœli w moim koszyku znalazło się 15 borowików, to on miał 150, tj. dwie i pół kopy.
Pewnego razu brat przyjechał do rodziców z koleżankš. Wybrali-œmy się do lasu gromadkš złożonš z szeœciu osób. Pobiła nas wszystkich nieznajoma, znajdujšc przy jednym pniu aż 90 pięknych i zdrowych bo-rowików. Kiedy spotkaliœmy się, aby podziwiać jej zbiór, niektórzy zna-leŸli w tym miejscu jeszcze po kilka sztuk. Panna pokonała nawet naj-większego rekordzistę, którym od lat był mój brat, Józek. Z Józkiem wybierałem się też w połowie lipca na maliny. Należało wychodzić o œwicie, aby nikt nas nie wyprzedził. W małym lasku, należšcym do księ-dza, rosły dorodne maliny. W parę godzin brat miał pełne wiadro z górš, a ja w tym czasie zaledwie półtora lub dwa litry. Kto przychodził póŸ-niej, wracał z pustym naczyniem. Następnego poranka można było zno-wu nazbierać dużo malin, bo szybko dojrzewały.
W latach pierwszego kryzysu œwiatowego, kiedy panował głód, chłopcy naszego sšsiada z naprzeciwka, mieszkajšcego jeszcze w kurnej chacie bez komina, chodzili do parku dziedzica Chomińskiego i wybie-rali z dziupli młode szpaki, jeszcze niezupełnie opierzone. Jeœli nie zdo-łali wycišgnšc pisklšt rękš, wpuszczali do dziupli na sznurku haczyk na ryby. Wycišgali wtedy zahaczone pisklę i wkładali do małej niecki z drewna. Stare szpaki darły się wniebogłosy lecz chłopcy nie mieli lito-œci. Majšc pełnš nieckę, przynosili je do domu i po zabiciu, odpowiednio oprawiwszy, gotowali je lub smażyli. Podobno były w smaku doskonałe ale nie próbowałem ich. Strata w œwiecie ptaków była niepowetowana lecz któżby o tym pomyœlał, gdy głód doskwierał każdemu z ich rodziny. Czasami ci sami chłopcy przynosili z lasu młode wrony, o wiele większe od szpaków. Do wronich gniazd, umieszczonych wysoko na wierzchoł-kach drzew, musieli wspinać się przy pomocy paska od spodni, zakłada-jšc go na nogi powyżej stóp. Kiedy oczyœcili z piór, wyrzucili wnętrzno-œci i ugotowali ptaki, poczęstowali mnie kawałkiem wroniego mięsa. Przyznam, że smakowało mi, choć było trochę twarde.
Często wybierałem się ze starszymi cłopcami na raki do rzeki Ga-zianki, wpadajšcej w dalszym biegu do Wilii. Rzeka ta, niezbyt szeroka, posiadała bardzo czystš wodę, toteż żyło w niej dużo raków. Na ich po-łów wybieraliœmy się parę godzin przed zachodem słońca. Uœmierciwszy kilkanaœcie dużych żab, œcišgaliœmy z nich skóry. Ta czynnoœć nie wy-nagała dużych umiejętnoœci. Zaczynało się od tylnych nóg. Skóra dawała œcišgać się z łatwoœciš. Żabę przywišzywaliœmy sznurkiem do olchowe-go patyka, który stawialiœmy pod korzeniami olchowych drzew. Żab tych było kilkanaœcie, toteż i patyków ostro zakończonych musiała być odpowiednia iloœć. Kiedy œciemniało się, raki wychodziły na żer i za-czynały ogryzać smacznš przynętę. Sprawdzaliœmy, chodzšc od drzewa do drzewa. Podcišgaliœmy delikatnie patyk do góry, aby nie spłoszyć ra-ków i podstawialiœmy małš siatkę. Raki były już naszš zdobyczš, którš wkładaliœmy do wiadra. Przez parę godzin można było złowić od 100 do 200 sztuk, w zależnoœci od tego, ilu było łowišcych i żab. Wracaliœmy do domu przed północš.
Inny sposób łowienia stosowali starsi chłopcy. W biały dzień ro-zebrani do pasa, boso wchodzili do rzeki, której brzegi nie były poro-œnięte drzewami. Wsadzali rękę w nory, wycišgali raki i wyrzucali je na łškę. Zdarzało się niejednokrotnie, że rak boleœnie któregoœ uszczypnšł. Sam tej metody nie stosowałem, bo można było trafić na szczura wod-nego, który potrafił chwycić za palec i poważnie skaleczyć. Złowione raki smakowały wyœmienicie, tylko należało wrzucać je do gotujšcej się wody całkiem żywe.
Jesieniš, gdy liœcie klonu zaczynały opadać, wybieraliœmy się do parku, aby nanizać je na kawałek drutu, a potem zawiesić na strychu. Li-œcie te służyły przez całš zimę na pokrywanie łopaty, na której układano bochny ciasta z żytniej mški i wsuwano do napalonego pieca. Również póŸnš jesieniš, gdy jagody jarzębiny przemarzły, zrywaliœmy ich grona i wieszaliœmy pod dachem strychu. Zimš jarzębina smakowała wszystkim, a szczególnie gilom przylatujšcym w nasze strony o tej porze roku.
Jako małe dzieci, gromadziliœmy spore iloœci kasztanów, służš-cych nam do zabawy, a czasami do robienia kleju z kasztanowej mški.

Budowa nowego domu
Od 1925 roku zamieszkały w naszym drugim domu dwie rodziny felczera Ignacego Lewickiego. Było ich dużo. On sam z żonš, córkš Elš (mojš rówieœnicš), starszym synem Alojzym, ich wujaszkiem oraz star-szš paniš Zamarajewowš z córkš Zamarajewównš, nauczycielkš i dziewczynš mieszkajšcš u pani Zamarajewowej na stancji.
Mój ojciec wynajšł mieszkanie panu Lewickiemu pod warun-kiem, że ten wniesie opłatę za roczny czynsz mieszkaniowy z góry, gdyż rozmyœlał nad wybudowaniem nowego domu. Pani Zamarajewowa mia-ła regulować opłatę miesięcznš na poczštku każdego miesišca.
Ojciec, otrzymawszy pokażnš sumę pieniędzy, rozpoczšł zakup materiałów budowlanych. Zwoził przez całš jesień i zimę 1925 roku bale drzewne z lasu państwowego, a także częœciowo ze swojego, gdyż miał nieduży kawałek œwierkowego lasu na końcu ostatniego zagonu. Żeby zawieŸć to drzewo szybciej, zebrał najbliższych sšsiadów i urzšdził tzw. “tłokę”. Zwożenie całš dromadš trwało niezbyt długo. Na zakończenie ojciec musiał postawić kilka butelek wódki i sporo wędlin, i innego je-dzenia. PóŸniej zwieziono dużo cegieł na wybudowanie dwóch pieców do ogrzewania i jednego chlebowego w kuchni razem z płytš do goto-wania posiłków oraz dwóch kominów. Wiosnš, wynajęci cieœle odcio-sywali bale drzewne. Ojciez rozbierał starš chałupę z myœlš o tym, że wykurzy całkiem robactwo w poastaci karaluchów, po naszemu taraka-nów, i pluskiew. Stare drzewo przeznaczano na opał. Cegły ze starych pieców wywieziono daleko do dołów stanowišcych nieużytki. Cieœle wraz z ojcem uwijali się szybko, toteż w maju można było rozpoczšć układanie bali na zršb.
“Pilszczyki”, czyli dwaj tracze, umieœciwszy bal na tak zwanych kozłach, piłowali go na deski sufitowe i podłogowe. Œciany zostały po-stawione szybko, potem przybito krokwie i wreszcie łaty. Odpowiada-łem wtedy, że mam tyle lat, ile na strzesze łat, a każda łata ma trzy lata. Pytajšcy nigdy nie mógł obliczyć mego wieku, gdyż nie wiedział, ile łat jest na krokwiach. Po łatach przychodziła pora na założenie wianka na szczycie dachu od ulicy. Równoczeœnie z rozpoczęciem zadaszenia mu-siały być postawione piece w dwóch pokojach, a z nich wychodzšce dwa kominy. Budował je wynajęty zdun. Położone łaty pozwalały na pokry-cie dachu słomš. Mój ojciec wykonywał dach ze słomy, majšc do pomo-cy tylko jednego sšsiada lub swego parobka, zatrudnionego do prac po-lowych, bowiem w tych latach z dorosłych pozostał na gospodarce tylko najstarszy brat. Z nas dwóch najmłodszych, Janek nadawał się tylko do pasienia krów, a ja mogłem co najwyżej donosić słomę ze stodoły do pokrywania dachu. Potrzebna dorosła “siła robocza” musiała być wy-najmowana, bo ktoœ codziennie obowišzany był wozić pocztę na stację. Franek szykował się do objęcia stanowiska posady zastępcy wójta w gminie. Sytuacja stawała się nieciekawa.
Wstawienie podłóg i sufitów poszło nadzwyczaj szybki. Pozosta-wał tylko okna, których w całym domu było osiem. Framugi i ramy okienne wykonywał stolarz, a szyby potrafił wstawiać doskonale mój ojciec.
Nowy dom gotowy był do zamieszkania już w pierwszej połowie wrzeœnia 1926 roku. Na największym kamieniu podmurówki wyryto rylcem rok budowy. Rozpoczęła się preprowadzka. MężczyŸni wnosili ciężkie stoły, ławy i łóżka, a kobiety taborety, poœciel, garnki i różny sprzęt kuchenny. W kuchni nie zrobiono jeszcze podłogi, zamiast tego było gliniane klepisko. Na chlebowym piecu znajdowało się doœć ob-szerne pomieszczenie, w którym podczas zimy mogły spać dwie lub trzy osoby dorosłe, a dzieci mieœciło się tam aż pięcioro.
Skończyło się tułacze życie, gotowanie ziemniaków na kolację w sadzie, za domem zamieszkałym przez lokatorów. Starszy brat z żonš i małš dziewczynkš zajšł pomieszczenie od ulicy, przegordzone przepie-rzeniem, za którym w najbliższej przyszłoœci miała zamieszkać dobra krawcowa Józefa, nieszczęœliwa dziewczyna, bo garbata, majšca dobry słuch i piękny głos. Ona uczyła nas piosenek polskich, rosyjskich i biało-ruskich. Za obszycie całej rodziny miała darmowe mieszkanie. Do wchodzenia i wychodzenia służyły jej oddzielne drzwi. Franek z żonš wychodzili osobnymi drzwiami przez kuchnię.

Lokatorzy
Nowy rok szkolny 1926/27 rozpoczšłem z dwiema nowymi kole-żankami. Jednš z nich była Ela, której zawsze dostarczałem najładniej-sze jabłka z naszego sadu, poziomki, maliny i czarne jagody. Pan Le-wicki nazywał mnie swoim zięciem, a mimo to, zatrudniał mnie jako chłopca na posyłki. Przynajmniej dwa razy w tygodniu przynosiłem mu dzbanek wody z odległej o 1 km Ÿródlanej rzeczki do samowara. Przy-wiózł go z Petersburga, bowiem tam mieszkał przed rewolucjš paŸdzier-nikowš.
Za dzbanek wody otrzymywałem 20 gr i mogłem kupić 20 sztuk cukierków groszówek.
Nieraz chodziłem z panem Lewickim do mniejszego majštkowe-go stawu, celem zastaiwnia “bucza” – więcierza z wikliny na karasie i liny. Zastawiałem tę pułapkę na ryby, wchodzšc po pas w wodę i wraca-liœmy do domu. Nazajutrz, wczesnym rankiem sprawdzałem już sam, ile ryb było w żaku. Karasie wchodziły zawsze, liny rzadziej. Znowu do-stawałem nagrodę, o ile coœ się złapało. Takie kłusownictwo uprawiałem aż do zamarzięcia stawu.
Najczęsiej w niedzielę, kiedy mama piekła bliny, a my tzn. ja, sio-stra Gienia, ciotka Antonina i ojciec, œpiewaliœmy godzinki. Ela przebie-gała przez drogę z talerzem i prosiła o kilka blinów dla tatusia. Panu fel-czerowi nasze bliny bardzo smakowały.
Urodził się we wsi nad jeziorem Szwakszta, gdzie prawie wszy-scy mieszkańcy nazywali Koczergami, a koczerga to po naszemu długi hak do wygarniania węgla z chlebowego pieca. Ten węgiel po ostudze-niu zużywało się do gotowania wody w samowarze. Po napełnieniu sa-mowara wodš, rozpalało się w szerokiej rurze drzewny węgiel. Czasami węgiel nie chciał się palić. Brało się wówczas but z cholewš, która mu-siała być miękka i nakładało się jš na rurę samowara i, naciskajšc na ze-lówkę buta po kilkanaœcie razy, rozdmuchiwało się węgiel, aż zaczšł się żarzyć. Pewnego razu moja ciotka kazała mi zagotować wodę w naszym samowarze. Rozpaliłem samowar lecz nie nalałem wody. Rura odluto-wała się i samowar zakończył swój żywot. Nowego nie kupiliœmy, gdyż nie był tak bardzo potrzebny. Herbatę z samowara, bardzo smacznš, pili-œmy tylko w wielkie œwięto, na weselu, o ile uczestniczyli w nim goœcie mogšcy ocenić smak tak przyrzšdzonej herbaty.
Ciotka Antonina jako terejarka miała znajomoœci z księżmi i czę-sto załatwiała im różne sprawy zwišzane z posługš religijnš. Jednym z takich był ksišdz dziekan, staruszek ze Starej Wilejki. Ciotka podjęła się zbierania pieniędzy na mszę za dusze zmarłych, odprawiane przez dzie-kana. raz w miesišcu wysyłała pienišdze do Starej Wilejki, podajšc w liœcie, za czyjš duszę miały być odprawiane modlitwy. Funkcje jej oso-bistego sekretarza pełniłem ja, ponieważ ciotka, podobnie jak moja mat-ka, była analfabetkš i tylko potrafiła podyktować mi list. List przeważnie zaczynał się tak: “ Drogi Księże Dziekanie! W pierwszych słowach me-go listu donoszę, że na msze za dusze zmarłych złożyły ofiarę następujš-ce osoby (tu następowały nazwiska i imiona osób i wysokoœć ofiar w pienišdzach oraz za czyjš duszę miała być odprawiona msza). Na zakoń-czenie ciotka kazała zawsze napisać: Całuję ršczki Księdzu Dziekanowi. Żurowska Antonina”.

Pierwsze miłoœci
W pištej klasie siedziałem dwa ata, gdyż nie mogłem dać rady z matematykš i historiš. Koleżanka Ela, moja platoniczna sympatia, wy-przedziła mnie kończšc szkołę powszechnš o rok wczeœniej. W dalszym cišgu dostarczałem jej codziennie najsmaczniejsze owoce z ojcowskiego sadu. W klasie szóstej nie miałem już kłopotów z naukš. Ela już na do-bre flirtowała w tym czasie z moim starszym kolegš. Któregoœ dnia po-prosiła o pożyczenie jej z biblioteki mego najstarszego brata małej ksiš-żeczki pt. “Higiena życia płciowego”. Prosiła, abym nikomu o tym nie mówił, a już w żadnym wypadku jej rodzicom (jej matka była akuszer-kš). Ela skończyła szkołę w 1923 roku i wstšpiła do gimnazjum im. Eli-zy Orzeszkowej w Wilnie. Musiałem więc poszukać następnej kandy-datki na stanowisko sympatii. Została niš koleżanka mieszkajšca u pani Zamarajewowej, z którš codziennie odrabiałem lekcje w kuchni. Córka pani Zamarajewowej w międzyczasie wyszła za mšż i została paniš Dryllowš. Mšż pani Dryllowej, nauczyciel, wyjechał wkrótce do Argen-tyny i stamtšd przysyłał listy oraz paczki, zapraszajšc żonę z matkš do siebie. Pani Dryllowa nie mogła wyjechać ze względu na nieodpowiedni klimat. Jej mšż zamienił Argentynę na Brazylię, a mimo to, matka nie reflektowała na wyjazd do Ameryki Południowej. Do wybuchu II wojny œwiatowej trwała jeszcze korespondencja pomiędzy małżeństwem Dryll, potem œlad po mężu zaginšł.
Mojš trzeciš sympatiš w szkole była Irka, siostra pani kierow-niczki Urbanowiczówny, która wyszła za mšż za organistę Adama Ja-kowskiego, uczšcego œpiewu w naszej szkole. Pan Adam był tak dosko-nałym nauczycielem œpiewu, że aż do dziœ pamiętam niektóre piosenki i potrafię je zaœpiewać solfeżem bez słow. A oto jedna z nich: mi, mi, mi, mi, mi, mire, mi, fa, fa, fa, fa, fa, fa, sol, fa, mi, mi, mi, mi, mi, mi, re, mi, sol, sol, sol, sol, do, re, mi, fa, fa, la, sol, fa, mi, mi, sol, fa, mi, re, re, sol, sol, do, re, mi, fa, fa, la, sol, fa, mi, mi, sol, fa, mi, re, re, sol, sol, do. Jest to melodia piosenki Filomatów i Failaretów z Uniwersytetu w Wil-nie, zaczynajšca się od słów: “Czegoż bracie w domu siedzisz, nad ksišżkami głowę biedzisz, zaœpiewajmy, pożegnajmy starych Piastów ród”.
Kiedyœ moja sympatia podczas lekcji robót ręcznych wybiła niek-cšcy nożycami oko Janowi Łukszy z Bobrownik. Nie pamiętam, czym ten nieszczęœliwy wypadek zakończył się i kto zapłacił karę. Mogę tylko powiedzieć, że wtedy uczniowie na pewno nie byli ubezpieczeni.
Tych Janów o nazwisku Łuksza uczyło się w naszej szkole aż trzech. Nauczyciele, aby ich odróżnić, ponumerowali chłopców cyframi od jednego do trzech. Kiedy nauczyciel sprawdzał obecnoœć czy odpy-tywał, musiał powiedzieć: Łuksza pierwszy, drugi lub trzeci, w przeciw-nym razie nie wstawał żaden. Nie pamiętam, któremu z nich moja sym-patia wybiła oko. Kiedy zbliżał się koniec roku, starsi uczniowie, aby otrzymać œwiadectwa, musieli swoim nauczycielom i nauczycielkom mieszkajšcym u gospodarzy we wsi nanosić drzewa, popiłować je i po-ršbać.
Należałoby wspomnieć, co robiliœmy po lekcjach w długie, zi-mowe wieczory i podczas niedziel i œwišt. Bardzo często graliœmy w karty, nawet ze starszymi. Najbardziej ulubionš grš było “oczko”, ina-czej 21, na zapałki zamiast pieniędzy. Polularnš grš był też “dureń”, zwany u nas “wozem” i “tysišc”. W tysišca grywałem w niedzielę z mamš.
Nieraz przy sprzyjajšcych warunkach atmosferycznych, po za-padnięciu zmroku, wybieraliœmy się całš gromadš do miasteczka sania-mi, służšcymi normalnie do wożenia drzewa z lasu. Na sanie kładliœmy kilka desek w poprzek i usadowiwszy się wygodnie, zjeżdżaliœmy lipo-wš alejš od koœcioła aż do parku dziedzica Chomińskiego. Sanie gnały bardzo szybko i kierujšcy nimi chłopak na łyżwach musiał bardzo uwa-żać, aby nie zaczepić deskami o zawsze otwartš bramę. Zdarzało się cza-sami, że nawierzchnia alei była pokryta lodem i wtedy odczuwaliœmy dopiero przyjemnoœć jazdy – z szybkoœciš przekraczała 30 km na godzi-nę! Czy aż tak szybko można pędzić na sankach? Okazuje się, że można, ponieważ nawierzchnia lodowa, spory spadek drogi i obcišżenie sań, na których mieœciło się do 15 osób pozwala osišgnšć takš prędkoœć. Czę-œciej niż w miasteczku mogliœmy pojeŸdzić z góry od połowy wsi do szkoły na sankach wykradzionych ojcu z podpowiatki.
Młócenie zboża cepem odbywało się w stodole podczas mroŸnych dni. Zajmowali się tym przeważnie mężczyŸni. Zboże układało się w dwa rzędy na klepisku kłosami do siebie. Jeœli było tylko dwóch młócš-cych, jeden stawał przodem, a drugi tyłem i uderzajšc kolejno po kło-sach, powoli posuwali się do przodu. Gdy młóciło trzech, dwóch posu-wało się przodem, a jeden tyłem. Przy czterech młócšcych dwóch szło przodem, a dwóch tyłem. Następnie przewracano zboże i młócenie kon-tynuoano dalej. Po dokładnym wymłóceniu przetrzšsano dokładnie sło-mę i wišzano jš w duże snopy, zwane “kulami”. Ta słoma służyła do po-krywania dachów, częœć zużywano na podœciółkę zwierzętom hodowa-nym w gospodarce. Młócenie było pracš bardzo ciężkš, toteż mężczyŸni musieli odżywiać się lepiej, aby podołać wysiłkowi trwajšcemu parę ty-godni. Do roku 1929 żaden gospodarz w naszej wsi nie posiadał młocar-ni, niektórzy zaopatrzyli się już w kieraty do rżnięcia sieczki.
W czasie feii wakacyjnych roku 1928/29 syn Lewickiego, Alojzy, przywiózł do rodziny sympatycznš i nadzwyczaj uroczš Tatianę Masło-wš, Miss Polski. Piękna słoneczna pogoda pozwalała im na przebywanie w sadzie w samych kostiumach. Można sobie wyobrazić, jakie zgorsze-nie panowało wœród sšsiadów, kiedy widzieli jak ci bezwstydnicy opala-jš się na kocu w naszym sadzie. Wówczas taki widok powodował ogólne oburzenie, szczególnie u wiejskich kobiet, bo mężczyŸni raczej podzi-wiali piękne kształty wybranej na Miss panienki. Jaki był finał przygody pana Alojzego z Masłowš, opiszę póŸniej po rozpoczęciu w roku 1930/31 swojej nauki w Seminarium Nauczycielskim Męskim im. T. Zana w Wilnie.
Wakacje przepracowałem jako pomocnik sekretarza w sšdzie, za-rabiajšc około 50 zł. Za te pienišdze kochana mama ubrała mnie od stóp do głowy. Nowe ubranie, bielizna, sznorowane czarne kamasze oraz czapka były bez zarzutu. Paltko, z ciepłym kołnierzem po swoim synu Alojzym, ofiarował mi pan Lewicki. Tak ubrany i zaopatrzony w żyw-noœć na drogę oraz dodatkowš lnianš bieliznę, wyjechałem z domu fur-mankš na stację Gudogaj. Jazda furmankš, którš powoził brat Franek, trwała 2,5 godziny.
Pocišgiem jechałem drugi raz w życiu około godziny. Do Smor-goń, sławnego powiatowego miasteczka, znanego z nauki tańca niedŸ-wiedzi na rozpalonej blasze oraz smorgońskich obwarzanków, dojecha-łem przed wieczorem. Od stacji do Szkoły Powszechnej Nr 2 w Słomi-nie dowiózł mnie dorożkarz. W szkole nie zastałem brata, więc zgłosi-łem się do kierownika szkoły, który zaprosił mnie do siebie i poczęsto-wał herbatš. Tu zaczęła się moja pierwsza lekcja zachowania przy stole, więc byłem trochę skrępowany nie wiedzšc, jak trzymać widelec czy nóż, jak smarować chleb i nakładać wędlinę. Pierwsza lekcja skończyła się pomyœlnie. Po godzinie przyszedł brat i zaprowadził mnie do pokoju, w którym mieszkał. Nazajutrz poszedł ze mnš po zakupy i pokazał, w którym sklepie mam zaopatrywać się w artykuły potrzebne na œniadanie i kolację. Obiady mieliœmy spożywać w prywatnej stołówce.
Od tego dnia moim codziennym zadaniem było dokonywanie za-kupów oraz gotowanie œniadań i kolacji na prymusie naftowym. Pierw-sze dni były dla mnie dosyć trudne, bowiem w domu gotowałem w sa-dzie tylko ziemniaki, a tu musiałem nauczyć się gotować ryż na gęsto z cynamonem i cukrem lub ryż na mleku. Oprócz tego przygotowywałem herbatę, kakao lub kawę. Rozpoczęło się pańskie życie bez opychania się ziemniakami i chłodnikiem, kiszonym ogórkiem lub œledziem. Zaw-sze był œwieży chleb tzw. pytlowy, bułeczki kajzerki, a do tego masło, ser lub marmolada.
Brat Józef zapisał mnie do drugiej Drużyny Harcerzy przy szkole powszechnej nr 2. Przez 3 miesišce byłem ochotnikiem, a następnie wraz z nowowstępujšcymi harcerzami składałem przyrzeczenie harcer-skie na uroczystwj zbiórce już w mundurku harcerskim. Podczas przy-rzeczenia przypięto mi krzyż harcerski. Miałem już stopień młodzika. Funkcję drużynowego pełnił brat.
Szkoła nr 2 mieœciła się w dwóch budynkach. W jednym z nich był sklepik harcerski i brat obarczył mnie funkcjš sprzedawcy. Codzien-nie musiałem chodzić do budynku oddalonego o prawie kilometr i tam sprzedawać dzieciom materiały piœmienne oraz harcerskie w czasie du-żej przerwy. Najważniejszym jednak obowišzkiem była nauka przed-miotów takich, jak: język polski, język niemiecki, język białoruski, hi-storia, nauka o Polsce współczesnej, geografia, matematyka, fizyka z chemiš, biologia (botanika, zoologia) i anatomia z fizjologiš, które obo-wišzywały na I – szym kursie seminarium nauczycielskiego. Brat posia-dał wszystkie podręczniki do wspomnianych przedmiotów i dlatego nie potrzebowałem kupować nowych.
Nauka nie sprawiała mi zbytnich trudnoœci. Do języka niemiec-kiego musiałem się więcej przykłacać lecz miałem więcej godzin z tego przedmiotu, gdyż uczyłem się razem z Zosiš Pietrucinównš, której brat dawał korepetycje. Zosia została czwartš sympatiš aż do końca roku szkolnego.
Po lekcjach grałem z kolegami w piłkę nożnš małš piłeczkš. Ta gra była niedozwolona w szkole powszechnej, toteż brat często zabierał nam piłeczkę, a wówczas szukaliœmy innej rozrywki, np. gry w pieniš-dze. Do tego potrzebne były monety 5–cio, 10–cio i 20–sto groszowe. Drugiego dnia chłopcy przynosili nowš piłeczkę i graliœmy wtedy dalej od szkoły, żeby brat nie mógł nas zauważyć i pozbawić możliwoœci uga-niania się za piłeczkš. Gdy miałem do dyspozycji parę złotych, wypoży-czałem na godzinę rower i mogłem nauczyć się jazdy na nim.
Raz w tygodniu odbywały się zbiórki harcerskie zastępów, a przynajmniej raz w miesišcu zbiórka drużyny, podczas których uczyli-œmy się œpiewać harcerskie piosenki lub drużynowy prowadził z nami gry sportowe i terenowe, połšczone ze współzawodnictwem. Mój brat często zajmował się oprawianiem ksišżek. Przy tej pracy również mu pomagałem.
Na œwięta Bożego Narodzenia przyjechaliœmy do rodziców. naj-ważniejszš czynnoœciš, jakiej dokonywało się przed œwiętem była kš-piel w łaŸni. Odbywała się ona tradycyjnym sposobem w naszej “bani”. Wyparzeni, porzšdnie wychłostani wienikami, dobrze namydleni i wy-szorowani rohożkami oraz wypłukani czystš wodš czuliœmy się jak no-wonarodzeni i mogliœmy zasišœć do wieczerzy wigilijnej. Pierwszy raz choinka była ubrana błyszczšcymi bombkami, czerwonymi jabłkami, cukierkami, łańcuchami wykonanymi przez nasze dziewczęta i wosko-wymi œwieczkami. Wyglšdała uroczo ale pod choinkš nie umieszczono żadnych prezentów, gdyż nie było nas stać na takie luksusy. Do wigilii zasiedliœmy w 12 – toosobowym składzie. Krótkš modlitwę odmówiła ciotka Antonina. Stół pełen wonnego siana, przykryty białym obrusem zastawiony był œledziami przyprawionymi cebulš i octem, kutiš, pensa-kiem ze słodzonym makiem, kisielem owsianym (nie cierpiałem go) oraz kisielem żurawinowym. Po podzieleniu się opłatkiem i całodzien-nym poœcie rozpoczęliœmy wieczerzę od œledzi, których zjadałem naj-mniej dwa. Potem konsumowaliœmy kutię, pensak z makiem, a na za-kończenie dużo kisielu żurawinowego. Dla amatorów herbaty był też podawany ten napój. Po spożyciu kolacji następowały wróżby. Kto wy-cišgnšł najdłuższe siano miał żyć dłużej niż pozostali. Potem œpiewali-œmy piękne kolędy, rozpoczynajšc od “Wœród nocnej ciszy”. Wszyscy mieli dobry słuch, toteż wtórowanie czyli dobieranie drugiego głosu ne sprawiało trudnoœci. Po kolędach ojciec zabierał siano ze stołu i zanosił zwierzakom do stajni i chlewa, aby i one poczuły smak Wigilii.
Przychodził czas na spoczynek. Było trochę za mało łóżek, więc musieliœmy spać po dwóch. Trójka najmłodszych mogła ułożyć się na chlebowym piecu w kuchni, a Józek – nauczyciel, na sienniku w drugim pokoju, po harcersku. Z ciotkš była najmniejsza bieda – ona zawsze zna-lazła sobie miejsce.
W pierwszy œwišteczny dzień obiadu nie gotowano. Posilaliœmy się tym, co zostało z Wigilii i piliœmy herbatę z babkami pszennymi, któ-rych matka napiekła na całe żwięta. Kolację stanowiło mleko z babkš.
Drugi dzień œwišt przebiegał podobnie do pierwszego z tym, że po odœpiewaniu godzinek jedliœmy bliny. Po œniadaniu wybieraliœmy się całš rodzinš do koœcioła na sumę. Na obiad podawano kapuœniak na sa-dle, po kawałku mięsa i zabielany krupnik. Miastowi, tzn. ci, którzy uczyli się lub pracowali, dostawali herbatę z babkš. Józek w tym czasie miał już łyżwy przykręcane do butów, toteż chodziłem z nim na staw, aby oczyœcić kawałek lodu do jazdy na łyżwach. Julek też nam towarzy-szył, pokazujšc, jak można jeŸdzić na podkówkach wojskowych butów.
Ferie œwišteczne trwały do Trzech Króli, czyli do szóstego stycz-nia. Wracaliœmy w tym dniu do Smorgoń. Przebywajšc w Sorgoniach, odkryłem przypadkowo tajemnicę flirtu brata z Wilniankš, która udajšc pannę, wycišgała od niego 60 zł miesięcznie na zakup zaplanowanych wspólnie mebli i innych przedmiotów, potrzebnych w przyszłym wspól-nym życiu. Co miesišc brat wysyłał jej pienišdze, oprócz tego musiał przecież utrzymać siostrę w internacie w Trokach i mnie u siebie. Oka-zało się póŸniej, że ta panna była mężatkš i nacišgała brata na poważny wydatek, przypuszczalnie w porozumieniu z mężem.
W Smorgoniach podczas zimy uczyłem się jeŸdzić na łyżwach brata i często na saneczkach z góry.
***
Na Wielkanoc przyjechaliœmy z bratem do rodziców, którzy pod-czas wielkiego postu w œrodę i pištek nie jedli tłuszczów zwierzęcych i nie pili nawet mleka. My w tym czasie prowadziliœmy już inny tryb ży-cia, poszczšc tylko w pištki. W sobotę, starym zwyczajem, napaliliœmy w łaŸni i cała rodzina mogła się porzšdnie wykšpać, wychłostawszy się wienikami, których ojciec miał zawsze odpowiedni zapas. Matka napie-kła pełen piec babek wielkanocnych.
W niedzielny poranek, jeszcze przed wshodem słońca, wszyscy szli na rezurekcję do koœcioła w miasteczku Worniany, odległym o pół kilometra od Nowej Wsi. Do koœcioła zjeżdżały się ludzie ze wszystkich okolicznych wsi, położonych w promieniu 10 km od miasteczka.
Zaraz po rezurekcji wieœniacy z innych wsi wsiadali na wozy i prawie galopem odjeŸdżali do domów, aby jak najszybciej zasišœć do œniadania wielkanocnego. Na wielkanocne œniadanie matka piekła gęœ lub kilka kurczaków, do których podawała borówki i bardzo mocny chrzan. Była też wędzona szynka i kiełbasy, a na koniec baby wielka-nocne z kawš zbożowš lub herbatš.
Dla mnie œwięta wielkanocne nie były wielkš atrakcjš. W cza-sach, kiedy byłem małym chłopcem, odwiedzałem z bratem i siostrš wszystkie ciotki i innych krewnych, od których dostawaliœmy malowane jajka. najprzyjemniejszš zabawš było toczenie jaj z korytka w domu lub na dworze, o ile pogoda pozwalała na to. Jak odbywała się ta zabawa? najpierw wszyscy chłopcy bioršcy w niej udział, po kolei puszcali jajka w pole z korytka ustawionego pod pewnym kštem, tak, aby jajko mogło się stoczyć z góry bez popychania rękš. W drugiej kolejce toczšcy swoje jajko starał się trafić w jajka leżšce na ziemi lub podłodze. Jeżeli trafił w jedno lub dwa, stawały się jego własnioœciš i mógł jeszcze raz potoczyć jajko z korytka. O ile nie potršcił żadnego, tracił kolejkę, a następny puszczał swoje podnoszšc je z ziemi. Zabawa trwała dosyć długo i ten, który przegrał wszystkie jajka, rezygnował z gry lub szedł do domu po nowy zapas jaj. Innš zabawę w jajka prowadzili starsi chłopcy, a nawet kawalerowie. Najczęœciej odbywało się to po wyjœciu z koœcioła. Każdy miał w kieszeni po kilka jaj. Konkurenci spotykali się i próbowali mocy swych jaj, a badało się jš przy pomocy zębów. O ile jajko zostało sbite (czyli pęknięte) z obu stron, konkurent zabierał je i chował do kieszeni. Byłi tacy specjaliœci, którzy potrafili wynaleŸć tak mocn jajko, że nikt nie mógł go rozbić swoim, ale zdarzało się też, że spryciarz nasšczał je odpowiednim twardym tworzywem i wtedy wszystkie, choćby najtward-sze, zostały zbite. taki oszust, jeœli został wykryty, ponosił odpowiedniš karę, przeważnie był dotkliwie pobity i musiał szybko zmykać do domu.
Kiedy nadeszła wiosna, brat urzšdzał wycieczki do lasu, a już w połowie czerwca biwaki pod namiotami.
Pod koniec czerwca zawiózł mnie do Wilna na egzamin do Semi-narium Nauczycielskiego Męskiego im. T. Zana. Egzaminu na drugi kurs seminarium nie zdałem, więc zostałem przyjęty na pierwszy. Wa-kacje 1939/30 spędziłem w Nowej Wsi beztrosko, pomagakšc w pracach polowych, zbierajšc poziomki, maliny, grzyby, łowišc ryby w majštko-wych stawach. Każdego popołudnia grywaliœmy w piłkę siatkowš w miasteczku, a wieczorami siadywaliœmy na ganku, œpiewajšc popularne piosenki ludowe oraz legionowe. PóŸnym wieczorem szliœmy spać na sianie w stodole. W tym czasie starszy brat Ignaœ wstšpił ponownie do 1–go pułku legionów i wyjechał z żonš i dwiema córkami do Wilna, gdzie zamieszkał na ulicy Antokolskiej.
Józek po feriach przyjechał ze mnš do Wilna. Zamówił mi mun-durek szkolny w szkole odzieżowej, opłacił bratu za mieszkanie i moje wyżwienie i wyjechał jako instruktor harcerski do Belgii, gdzie organi-zował harcerstwo wœród górników polskich.
Po rozpoczęciu nauki w seminarium, które mieœciło się przy ulicy Bazyliańskiej, będšcej przedłużeniem Ostrobramskiej, do szkoły chodzi-łem piechotš, pokonujšc odległoœć 5 km w jednš stronę, przynajmniej raz dziennie. PóŸniej, kiedy wstšpiłem do Czarnej Trzynastki Wileńskiej Drużyny Harcerzy, zdarzało się, że musiałem przebyć dodatkowo tę drogę dwa, a nawet trzy razy w tygodniu. Należałem także do chóru szkolnego i na próbę musiałem przyjœć do szkoły jeszcze raz. Lubiłem też od czasu do czasu pójœć do kina, ale wtedy najczęœciej przed filmem nie wracałem do domu. Kupowałem za 10 gr ćwiartkę chleba i pożwiw-szy się nim, spędzałem 2 godziny na filmie. Autobus kursujšcy ze œr-pódmieœcia aż do miejsca zamieszkania kosztował 30 gr i na taki luksus mogłem sobie pozwolić tylko kilka razy w cišgu miesišca.
Izba harcerska zwana “Marnym Widokiem” mieœciła się na ulicy Wielka Pohulanka. Tam też mieszkał nasz drużynowy, Józef Grzesiak – Czarny. czarny to był jego pseudonim, z którym przybył do Wilna aż z Krakowa, walczšc z bolszewikami. W tej izbie odbywały się zbiórki za-stępów raz w tygodniu i drużyny raz w miesišcu. Zastępy w drużynie były przeważnie cztery. Nasz zastęp – Lisów, składał się z oœmiu chłop-ców z seminarium nauczycielskiego, inne zastępy organizowane były z uczniów Gimnazjum im. A. Mickiewicza oraz Szkoły Powszechnej Nr 6 w Wilnie.
Każdy zastęp przez tydzień pełnił służbę w drużynie. Pełnišcy służbę musiał zameldować się u drużnowego, który dawał każdemu za-jęcie. Najważniejszym z nich było sprzštnięcie izby, a następnie roznie-sienie kilku listów. Dyżurny wpisywał się do ksišżki dyżurów i odnoty-wał, jakš pracę wykonał. Między zastępami był ogłaszany konkurs o ty-tuł “Zastępu Wyborowego” w drużynie. Wynik konkursu podawano po zakończeniu roku. Zastęp wyborowy zdobywał proporczyk, który przez cały następny rok wisiał na honorowym miejscu w “Marnym Widoku”. Ustawione w Izbie meble puszczańskie przywiezione z poszczególnych obozów stałych dobrze œwiadczyły o zdolnoœciach naszych pionierów i zdobników. Dyplomy, plakiety, totemy zdobišce œciany wskazywały wysoki poziom osišgnięty w technice harcerskiej, obozownictwie i in-nych przejawach życia harcerskiego drużyny. Tablica rozkazów była widocznym znakiem bujnego życia i nieustajšcego współzawodnictwa o miano “Zastępu Wyborowego”.
Zimš, gdy zastępy pilnie przygotowywały się do zdobywania stopni i sprawnoœci, biblioteczka nasza, doskonale wyposażona w naj-nowsze ksišżki harcerskie, miała zwykle duże powodzenie.
Wileńskie klimki zdobiły œciany, pokrywały meble i nadawały re-gionalny charakter naszej Izbie. Z portretów spoglšdały marsowe oczy Marszałka Piłsudskiego, mšdre oblicze księdza Biskupa Bandurskiego oraz rycerska postać patrona drużyny Zawiszy Czarnego.
“Marny Widok”był œwiadkiem wszystkich uroczystoœci w druży-nie. Tutaj włóczędzy spotykali się z zuchami i młodszymi harcerzami, tu składaliœmy przyrzeczenie i spędzaliœmy chwile podniosłe, a także i bar-dzo wesołe. Był to rzeczywisty dom drużyny, gdzie każdy Trzynastak dokładał swojš czšstkę do jego uœwietnienia. W ten sposób “Marny Wi-dok” stał się odzwierciedleniem pracy czarnej Trzynastki, jej osišgnięć, tradycji, historii i jej ducha.
19 marca każdego roku przychodziliœmy wczeœnie rano, aby zło-żyć życzenia imieninowe swemu drużynowemu, skandujšc chórem: “My chcemy czarnego!” Wtedy drużynowy zjawiał się w izbie. Œpiewa-liœmy mu “Sto lat” i składaliœmy życzenia. Wieczorem zapraszał wszystkich na herbatę. Parę godzin przy herbatce upływało w miłym i wesołym nastroju. Piosenki harcerskie i ludowe, których znaliœmy sporo, urozmaicały wieczór poœwięcony naszemu crużynowemu.
A oto ważniejsze fragmenty programu rocznego drużyny:
1. 22 stycznia – Rocznica Powstania Styczniowego. Specjalna zbiórka na górze Zamkowej.
2. 17 lutego – Rocznica założenia Czarnej Trzynastki Krakow-skiej. Przyrzeczenie.
3. 4 marca – “Kaziuki”. Stragan drużyny na rynku Łukiskim.
4. 19 marca – Imieniny Czarnego.
5. Marzec – kwiecień. Loteria. Œwięcone Trzynastki. Zbiegowisko włóczęgów.
6. 3 maj – Udział w defiladzie.
7. Maj – czerwiec – Bieg Trzynastki (harcerski bieg z przeszko-dami).
8. Lipiec – sierpień – Akcja letnia: obozy stałe i wędrowne. Przy-rzeczenie na trzynastym ognisku.
9. 18 paŸdziernika Rocznica powstania czarnej Trzynastki. Przy-rzeczenie.
10. 2 listopada – Dzień zaduszny. Odwiedzenie grobów Trzyna-staków i porzšdkowanie grobów opuszczonych.
11. 29 listopada – Rocznica Powstania Listopadowego. Gra polo-wa.
12. Grudzień – Wigilia drużyny. Żerowisko włóczęgów.

Pierwszy rok nauki w seminarium upłynšł pomyœlnie. Byłem œrednim uczniem. Język polski, białoruski i niemiecki nie sprawiały mi trudnoœci. Lubiłem geografię, œpiew i gimnastykę. Najsłabszy byłem w matematyce i historii. Po zakończeniu nauki szykoaliœmy się do Zlotu Skautów Słowiańskich w Pradze Czeskiej.
W ostatniej dekadzie czerwca 1931 roku odbył się obóz przygo-towawczy do Zlotu w Janowie pod Katowicami. Obozowało tam około dwóch tysięcy harcerzy z całej Polski. Przed wyjazdem do Pragi urzš-dzono próbny alarm dla drużyn, które były typowane do obozu reprezen-tujšcego poszczególne państwa w parku królewskim. My też przeżyli-œmy ten alarm i zostaliœmy wytypowani wraz z dwiema drużynami war-szawskimi do reprezentacji Polski. Obóz w parku królewskim rozbiliœmy szybko, bo wszystko mieliœmy wczeœniej przygotowane włšcznie z bra-mš, totemami zastępów i fotelami z gałęzi sosnowych, które woziliœmy ze sobš na wszystkie stałe obozy.W obozie otrzymaliœmy jedzenie przy-gotowane przez wojskowych kucharzy. Często dawano nam knedle oraz bryndzę owczš, która wkrótce zbrzydła, toteż ułożyliœmy piosenkę o tej potrawie i œpiewaliœmy jš maszerujšc:
Bryndza, bryndza, bryndza, dza, bryndza dza, bryndza dza
Bryndza, bryndza, bryndza, dza, bryndza dza, bęc!
Ta piosenka miała aż trzy zwrotki, które stanowiły powtórkę pierwszej.
Pewnego dnia nasza drużyna wybrała się na zamek Hradczany do prezydenta Czechosłowacji Masaryka. Dyżurni do pilnowania obozu po-zostali na miejscu. Nie majšc nic lepszego do roboty, bo moja kolejka na dyżur jeszcze nie nadeszła, wyszedłem na zwiedzanie Pragi. Po kilkuna-stu minutach spaceru zabłšdziłem, więc musiałem podejœć do policjanta i zapytać: Kude wiedie toto ulice? Język czeski jest bardzo podobny do polskiego, więc bez trudu zrozumiałem wskazówki policjanta i dotarłem szczęœliwie do parku, w którym obozowaliœmy.
A oto krótkie opinie o naszym obozie, wyrażone przez nasze wła-dze: “ Czarnej Trzynastce życzę, aby pracš swš przodowała nie tylko drużynom wileńskim, lecz stała zawsze w szeregu czołowych drużyn polskich. Czuwaj! /-/ A. Olbromski, Naczelnik Gł. Kw.
Praga 1.7.31r.”
“Drużynie, która na zlocie w Pradze wyróżńiła się karnoœciš – ła-dem i, co najważniejsze, atmosferš harcerskš, w dowód uznania swoje nazwisko wpisuję /-/ Oskar Żawrocki, Główny OboŸny.
Praga 1.8.31r.”
Na dwóch ogniskach zorganizowanych przez podobóz polski œpiewaliœmy piosenki harcerskie, a dyrygował jeden ze starszych harce-rzy, posługujšc się rozżarzonš głowniš. Poznaliœmy na zlocie w Pradze pełnego humoru, dowcipu, starszego harcerza “Zagłobę” z Poznania, który często nas odwiedzał i urozmaicał obozowe życie poczštkujšcych harcerzy.
Po dwóch tygodniach przybyliœmy pocišgiem do Katowic, a na-stępnie rozłożyliœmy swój obóz stały na Buczu. Pięć namiotów było ustawionych w jednym rzędzie, bo taki był teren w Beskidach. Tutaj skończyły się dobre czasy. Musieliœmy sami zaopatrywać się w prowiant i gotować posiłki. Wodę pobieraliœmy z pobliskiej górskiej rzeki Bryni-cy, pełnej pstršgów i innych ryb. Miejscowi chłopcy łowili je rękami, lecz żaden z nas, nie posiadajšc wędki, nie pokusił się o złowienie cho-ciaż jednej ryby. Poszczególne zastępy wybrały się na dwudniowe wy-cieczki na Górę Baraniš i Babiš Górę, z której wypływa Wisła. Na ogni-sko musieliœmy wyszukać odpowiednie miejsce, które kształtem przy-pominało amfiteatr. Na trzynastym ognisku, liczšc i te w Pradze, ochot-nicy składali przyrzeczenie harcerskie.
Dla słabo wtajemniczonych w życie obozowe, podaję codzienny plan zajęć obozowych:
Godz. 7.00 – pobudka, wynoszenie poœcieli i koców do przewie-trzenia i trzepania
Godz. 7.00 – 7.30 – poranna gimnastyka
Godz. 7.30 – 8.00 – słanie łóżek, mycie się w rzece
Godz. 8.00 – 8.15 – wcišgnięcie flagi na maszt, odczytanie rozka-zu
Godz. 8.15 – 8.45 – œniadanie
Godz. 8.45 – 12.45 – zajęcia z zakresu pionierki harcerskiej, tere-noznawstwa, gier terenowych
Godz. 12.45 – 13.00 – kšpiel
Godz. 13.00 – 13.45 – obiad
Godz. 13.45 – 14.15 – cisza poobiednia
Godz. 14.15 – 16.15 – zajęcia indywidualne
Godz. 16.15 – 16.45 – kšpiel
Godz. 16.45 – 17.15 – podwieczorek
Godz. 17.15 – 18.15 – gry sportowe
Godz. 18.15 – 19.15 – mycie się i kolacja
Godz. 19.15 – 21.00 – ognisko (gawęda drużynowego, piosenki harcerskie i ludowe, pokazy)
Godz. 21.00 – odœpiewanie pieœni: “Idzie noc, słońce już zeszło z pól, zeszło z gór, zeszło z mórz, w cichym œnie spocznij, już Bóg jest tuż, Bóg jest tuż”. Na zakończenie “Wszystkie nasze dzienne sprawy przyjm litoœnie Boże prawy” kończyły zajęcia w obozie
Godz. 22.00 – cisza nocna
Po ciszy nocnej obowišzywał całkowity spokój pod namiotami. O ile nie przestrzegał tego jakiœ zastęp, komendant mógł zarzšdzić cichy alarm, a wtedy niesubordynowany zastęp wyprowadzany był na ćwicze-nia nocne. Dwa lub trzy razy podczas miesięcznego obozu stałego ko-mendant zarzšdzał alarm na wystrzał, alarm na gwizdek lub cichy alarm.
Podczas alarmu na strzał każdy harcerz musiał natychmiast stanšć na zbiórkę przed namiotem. Alarm na gwizdek różnił się tym, że trzeba było stanšć przed namiotem w pełnym ekwipunku. zastęp, który pierw-szy ustawił się na zbiórce, otrzymywał (przykładowo) 10 pkt, grugi – 7, trzeci – 4, a czwarty – 1punkt. Punkty te były zaliczane do współzawod-nictwa między zastępami.
Podczas obozu na Buczu byliœmy zapraszani na ogniska harcerek, które miały tam swój oœrodek szkolenia w pięknie położonym dużym budynku.
Niedaleko Bucza, Główna Kwatrea Harcerzy wykupiła od znanej pisarki Kossak – Szczuckiej nieduży majštek z budynkami dla fornali. W tym majštku, Górkach Wielkich, wybudowano szkołę dla instrukto-rów harcerskich, specjalizujšcych się w problematyce zuchowej. Inicja-torem założenia tej szkoły był Andrzej Kamiński, znany autor trylogii zuchowej. trzy ksišżki: “Antek cwaniak”, “Ksišżka Wodza Zuchów” oraz “W kręgu rady” obejmowały wszystkie zagadnienia, dotyczšce pra-cy z uczniami od I do IV klasy.
Zwiedzaliœmy domy zamieszkałe przez fornali, którzy byli trak-towani przez prowadzšcego majštek tak, jak ludzie ciężko pracujšcy i zarabiajšcy na chleb powszedni, a nie siła robocza, którš można pomia-tać i wykorzystywać do ostatnich granic. Mieszkania dostatnio umeblo-wane odznaczały się schludnoœciš i czystoœciš.
Obóz na Buczu trwał tylko dwa tygodnie ale doliczajšc do tego obóz przygotowawczy pod Janowem i w Pradze Czeskiej, w sumie dłu-żej, niż wszystkie obozy stałe organizowane przez naszš drużynę.
Na pobyt w domu rodzinnym pozostały tylko dwa tygodnie. Spę-dziłem je na pomaganiu w polu, łowieniu ryb, zbieraniu grzybów w oko-licznych lasach. W popołudniowej porze grałem w siatkówkę w mia-steczku Worniany. Wieczorami, jak zwykle, zbieraliœmy się na poga-wędkę na ganku u państwa Lewickich. Bywali tam często dwaj bracia: Romek i Tolek Stankiewiczowie – krewniacy mojej bratowej Michaliny, Andruszkiewicz – sekretarz Sšdu Pokoju w Wornianach, Ela – moja dawna sympatia, Jadzia – kończšca seminarium nauczycielskie w Tro-kach i czasami Tadek Jankowski – brat organisty, sympatia naszej sio-stry jadzi i nauczycielka Dryllowa. Œpiewem kończyliœmy dosyć długie codzienne posiedzenia, a potem całš gromadš szliœmy do stodoły na sia-no. Tu jeszcze długo opowiadano kawały, a mnie, harcerzowi, kazano zatkać uszy, abym nie gorszył się.
Podczas wakacji przyjechał do Polski brat Józek i przywiózł mi belgijski rower, na którym miałem dojeżdżać do seminarium na ulicę Bazyliańskš.
Rok szkolny 1931/32 rozpoczšł się szczęœliwie, bo już nie potrze-bowałem pokonywać piechotš pięciokilometrowej odległoœci. Niedługo po rozpoczęciu roku szkolnego, pożegnaliœmy starszego profesora geo-grafii, którego nasz chór szkolny odprowadzał na cmentarz, œpiewajšc marsz żałobny:
W mogile ciemnej œpisz na wieki
Więc cię nam żegnać trzeba, łzš pożegnać,
Bo uleciałeœ w kraj daleki
Za tobš bracia modły dziœ œlš.
Przed Boski tron œlemy modły za tobš,
Wieczny pokój niech ci da,
A że okryłeœ nam serca żałobš,
Œwiadczy o tym łza, ach ta łza.
Żegnajšc profesora nie spodziewaliœmy się, że również żegnamy się do końca roku szkolnego z geografiš. Dopiero w następnym roku mogliœmy docenić, ile był wart nasz stary geograf. Z jego opowiadań podczas lekcji dowiedzieliœmy się, jaki szmat œwiata zwiedził podczas ferii letnich. Miał on też swoje nawyki, które jeden z nazych kolegów wykorzystywał do swoich własnych celów, a mianowicie do postawienia przy swoim nazwisku w notesie profesora malutkiej pištki. Profesor, prowadzšc wykład, spacerował z jednego końca klasy w drugi, pozosta-wiajšc swój mały notes na stole. Nasz spryciarz potrafił w tym czasie otworzyć notes i wpisać do niego 5. Zawsze to robił i nigdy nie został złapany.
Na wiosnę roku 1932 harcerska izba “Marny Widok” została przeniesiona bliżej centrum miasta, na ulicę Zawalnš 16. Pod tym sa-mym numerem znajdowało się prywatne mieszkanie drużynowego i druga izba 6 Drużyny Harcerek, prowadzonej przez żonę Czarnego, druhnę Marynę.
W tym roku sprawowałem funkcję inwentarzowego drużyny. Pod mojš opiekš w ciasnym pomieszczeniu znalazł się cały sprzęt obozowy ze wszystkimi namiotami oraz narty i buty narciarskie przeznaczone dla uczestników krótkich obozów narciarskich podczas ferii zimowych oraz wycieczek.
Wczesnš jesieniš odbywał się “Marsz Trzynastki”, czyli bieg har-cerski z przeszkodami. W biegu tym brały udział wszystkie zastępy. Trasa prowadziła w Góry Ponarskie, a rozpoczynała się za miastem. Po patrolowych znakach harcerskich musieliœmy odnaleŸć kierunek i wszystkie listy, w których podawane były instrukcje, bardzo często za-szyfrowane, dotyczšce dalszego kierunku marszu. Na trasie należało po-konać szereg przeszkód takich, jak: strzelanie do celu, ratowanie topiel-ca, zaprzęganie konia do wozu, sygnalizacja alfabetem Semafora lub Morse’a, sporzšdzanie noszy do przeniesienia chorego, itp. zastępy były wypuszcane w trasę co 15 minut. Zastęp, który pokonał trasę w czasie najkrótszym, zdobywał I miejsce i odpowiedniš iloœć punktów do punk-tacji całorocznej. Najczęœciej pierwszy był mój zastęp, “Chytre Lisy”.
Zimš choinkę Bożonarodzeniowš urzšdzaliœmy w lesie. Odpo-wiednio ubrani nieœliœmy ze sobš œwieczki ze steryny ze specjalnymi uchwytami. Po zawieszeniu œwieczek na żywej choince i ich zapaleniu, œpiewaliœmy kolędy. Podczas œpiewania zjawiał się niespodziewanie Mikołaj z pełnym workiem prezentów i wręczał kolejno każdemu odpo-wiedni – symbolizujšcy pewne wady lub zalety danego harcerza. Przy-pominam sobie, że mnie wręczył Mikołaj dwa małe słonie i do tego krótki tekst: “Złšczcie się słonięta tu i tam, a będzie dobrze wam.” Ten tekst zapamiętałem na całe życie, a wynikł on z tego, że podczas dyżuru nie doręczyłem listu pod wskazany adres. Czarny to zapamiętał i skryty-kował po harcersku przy choince. Obdarowani przez Mikołaja, nucili-œmy jeszcze kilka piosenek harcerskich, zbieraliœmy œwieczki z choinki i wracaliœmy do miasta pełni wrażeń.
22 stycznia, w rocznicę wybuchu powstania w 1863 roku, cała drużyna zebrała się o godzinie 17.00 pod górš Zamkowš. W poważnym nastroju weszliœmy szerokš œcieżkš na sam szczyt, gdzie stała częœciowo zrujnowana baszta Gedymina. U stóp tej baszty, zebrani w dwuszeregu, wysłuchaliœmy krótkiej gawędy Czarnego na temat powstania , czczšc pamięć poległych minutowš ciszš, po czym przy bramie rozeszliœmy się do swoich domów. Miałem do pokonania jeszcze 4,5 km na piechotę.
W tym roku brat legionista mieszkał trochę bliżej swego pułku, gdyż wynajęte mieszkanie znajdowało się naprzeciwko drewnianego mostu przez Wilię, który musiał przekraczać, aby dostać się do 1 Pułku Legionów.
Przez całš zimę do seminarium chodziłem pieszo. Brat Józek przysłał mi z Belgii 60 zł. Za mieszkanie i utrzymanie płaciłem 45 zł. Resztę miałem do własnej dyspozycji – na reperację butów, zakup ze-szytów, opłacenie składki w drużynie (1 zł miesięcznie), bilety do kina i na wieczornice harcerskie. Czasami udawało mi się zaoszczędzić kilka złotych na bilet autobusowy.
17 lutego, w rocznicę założenia Czarnej Trzynastki Krakoskiej odbywała się uroczysta zbiórka, podczas której ochotnicy, czyli kandy-daci na harcerzy, składali przyrzeczenie harcerskie tej treœci: “Mam szczerš wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieœć chętnš pomoc bliŸnim i być posłusznym prawu harcerskiemu”. Po złożeniu przyrzeczenia drużynowy Grzesiek Czarny przypinał krzyż harcerski, a ojciec chrzestny zakładał chustę harcerskš koloru czarnego. Zebrani œpiewali hymn drużyny na melodię “Marsylianki Francuskiej”. Słowa tego hymnu każdy składajšcy przyrzeczenie musiał znać na pamięć.
Hymn Trzynastki
Choć dla innych trzynastka złowroga
I z wielkim lękiem wszyscy przed niš drżš
My jš kochamy, tę liczbę drogš
Bo w niej kochamy drużynę swš.
Niech o trzynastce wkoło pieœń rozbrzmiewa
Trzynastkami czujemy się wgłšb serc
W lilii zdobni kwiat
Przebojem pójdziem w œwiat
Hej w œwiat, hej w œwiat szeroki, œwiat
Trzynastak pójdzie chwat.
W czyny wspólnie jesteœmy wprzšgnięci
A z piersi naszych jeden skalny złom
Jednym duchem do głębi przejęci
Przetrwamy burze i każdy grom
Na służbie prawdy wartę wcišż pełnimy
I w imię dobra życie płynie nam
Gdzie prawdy ujrzym znak
Tam drogi naszej szlak
Hej szlak, hej szlak, jedyny szlak
Gdzie prawdy ujrzym znak.
Autor pierwszej zwrotki to St. Stanek z Trzynastki Krakowskiej, a drugiej zwrotki – Antoni Wasilewski z Trzynastki Wileńskiej.
4 marca tradycyjny kiermasz na Kaziuka organizowany przez na-szš drużynę i 6 Drużynę Harcerek odbył się na rynku Łukiskim. Pogoda sprzyjała, więc i utarg był odpowiedni. Przybyło trochę pieniędzy na or-ganizację letnich obozów.
Na Wielkanoc odwiedziłem rodziców. Choć gospodarowali jak zwykle w systemie trójpolowym, nie przelewało im się. Zakupili nawet młockarnię poruszanš kieratem i nie potrzebowali już młócić zboża ce-pem. Wożenie poczty na stację skończyło się. Trudno było utrzymać i wyżywić 9 osób. Franek był zastępcš wójta w gminie lecz wkrótce i do-chody urwały się, gdyż za niedozwolone dochody podano go do sšdu i otrzymał 1,5 roku więzienia. Ojciec wpadł w nałóg pijaństwa. Lubił to-warzystwo, nigdy nie pił sam. Zaczšł wynosić z domu pokryjomu wszystko, co nadawało się do spieniężenia. Janek, najmłodszy, umiał gospodarować lecz tracił chęć do pracy i często wysyłał matkę na cmen-tarz, a sam brał łopatę i szedł zarabiać przy budowie drogi.
Œwięta Wielkanocne nie były w tych warunkach wesołe, ale babki z mški pszennej, którš należało kupić u Żyda, smakowały nam jak za dawnych czasów. Innych ciast nie pieczono jeszcze, chociaż we wsi istaniało koło gospodyń wiejskich, do którego wstępowały starsze dziewczęta, aby się nauczyć gotowania i pieczenia ciast. Starsza siostra, Jadzia, kończyła naukę w Seminarium Nauczycielskim w Trokach, aby następnie otrzymać posadę nauczycielskš gdzieœ na zapadłej wileńskiej wsi. A zbliżał się ciężki okres, bowiem poczštkujšcych nauczycieli obowišzywał bezpłatny rok nauki w szkole powszechnej.
Po powrocie do Wilna nie potrzebowałem przemierzać pięcioki-lometrowej odległoœci piechotš, bo miałem do dyspozycji belgijski ro-wer, który koledzy nazwali kozš (ze względu na kierownicę). Spacer-kiem pokonywałem odległoœć dzielšcš mnie od szkoły, tylko szybciej musiałem kręcić mijajšc policjanta, aby mnie nie zdšżył chwycić za sio-dełko i sprawdzić, czy wniosłem opłatę w wysokoœci 3 zł za cały rok. Przyznam, że przeważnie jeŸdziłem bez zaœwiadczenia.
Wyjeżdżajšc z Nowej Wsi otrzymałem paczkę od pani Lewickiej, żony felczera, aby jš doręczyć synowi Alojzemu,, który po ukończeniu szkoły technicznej mieszkał w Wilnie przy ulicy Zamkowej. Oddajšc mu paczkę, zauważyłem na œcianie portret Miss Polonii, Tatiany Masło-wej sprzed dwóch lat. U dołu portretu widoczny był wycinek z gazety wileńskiej “Słowo” z tekstem następujšcej treœci: “Tatiana Masłowa po-œlubiła majora ......”. Zapytałem mego starszego kolegę, dlaczego tak się stało, a on na to: “Cóż ja jej mogłem dać jako poczštkujšcy technik?” Major to dopiero odpowiedni kandydat na męża!
Wiosna zbliżała się szybkimi krokami do końca. Rozpoczynały się wycieczki i biwaki w lasach dookoła Wilna. Poznałem nowš sympa-tię, Lalkę, harcerkę z 6 Drużyny Harcerek, której izba sšsiadowała z na-szym “Marnym Widokiem”. Wybierałem się z niš czasami do kina lub teatru. Nigdy nie pozwoliła, abym kupował dla niej bilet. Zawsze dawała mi złotówkę, z której pozostawała reszta na drugi bilet.
Rok szkolny kończył się zwykle 24 czerwca. W lipcu jako repre-zentacyjna drużyna Polski mieliœmy wzišć udział w Zlocie Skautów Es-tońskich. Przed wyjazdem trzeba było przygotować aż trzy tańce na wy-stęp w Estonii. Nie mieliœmy do tańca partnerek, toteż szeœciu z nas, najmłodszych, musiało przebrać się w stroje krakowianek i udawać dziewczynki. Aż tydzień czasu poœwięciliœmy na próby krakowiaka, tro-jaka i mazura. Starsze harcerki z 6 drużyny dzielnie się spisały i wyszko-liły nas odpowiednio. Stroje na wyjazd wypożyczone były z teatru. Po-cišgiem przez Rygę, Tallin dotarliœmy do Parnu nad zatokš Ryskš. Tu rozbiliœmy obóz obok obozów skautów łotewskich, litewskich, szwedz-kich i estońskich, których było najwięcej.
Jak zwykle pod namiotami ustawiliœmy prycze z nacišgniętš siat-kš, a na niej ułożyliœmy sienniki ze słomš. Z prawej i lewej strony od wejœcia do namiotu znalazły się stojaki na plecaki, ciupagi, menażki, a w œrodku przy maszcie namiotowym prowizoryczny stolik sosnowy. W cišgu jednego dnia zdołaliœmy uwinšć się z postawieniem namiotów, a było ich pięć, urzšdzeniem kuchni huculskij, wykopaniem dołu na od-padki, wkopaniem masztu w œrodku obozu i urzšdzeniem latryny z dala od niego.
Następnego dnia rozpoczęło się normalne życie obozowe. W żywnoœć zaopatrywał nas główny kwatermistrz obozowy, a musieliœmy z tego przygotować cztery posiłki: œniadanie, obiad, podwieczorek i ko-lację. Dawano nam dużo rabarbaru, a ponieważ nie wszyscy go lubili, częœć z tego wędrowała do œmietnika. Do najbardziej ulubionych zajęć należały gry terenowe, kšpiel w Bałtyku, odwiedzanie innych obozów, gra w siatkówkę oraz wspólne ogniska organizowane dla wszystkich skautów na zlocie.
Któregoœ wieczora zawieziono nasz zespół taneczny motorówkš na wielki bal doborczynny do Tallina. Tam w sali restauracyjnej, na ka-żym stoliku stały wazy napełnione ugotowanymi rakami. Najpierw za-tańczyliœmy trojaka w takt melodii zagranej przez naszego harmonistę, a potem krakowiaka i mazura. Oklaskiwano nas długo, a jeden z uczestni-ków balu podszedł i pocałował mnie w policzek sšdzšc, że jestem dziewczynkš.
Po sutym poczęstunku, tš samš motorówkš, po wzburzonym mo-rzu zostaliœmy odwiezieni do obozu. Było już po północy.
Na obozie odwiedził nas prezydent Estonii, z którym zrobiliœmy pamištkowe zdjęcie.
Często rozgrywaliœmy mecze siatkówki pomiędzy Łotwš a Pol-skš. Skauci łotewscy byli od nas słabsi, toteż zawsze z nimi wygrywali-œmy. Gorzej wypadaliœmy z Estończykami, którzy mieli w swojej druży-nie mistrza Europy, więc nie mogliœmy ich pokonać.
Pewnego dnia w ramach odwiedzin obozów poszczególnych państw, udaliœmy się do Litwinów. I tu spotkała nas niezbyt miła nie-spodzianka. W najbardziej rzucajšcym się w oczy miejscu ujrzeliœmy budowlę przypominajšcš basztę Gedymina, znajdujšcš się na Górze Zamkowej w Wilnie. Na baszcie zatknięto choršfiewkę litewskš. Nasz drużynowy uznał to za prowokację antypolskš i zażšdał od kierownictwa zlotu usunięcia choršgiewki litewskiej z baszty. Nie uczyniono tego jed-nak, dlatego drużynowy na znak protestu postanowił opuœcić z drużynš obóz w Parnu.
Całš drużynš ustawiliœmy się do obozu szwedzkiego, aby poże-gnać skautów ze Szwecji. Kiedy pastor protestancki Harry, odwiedzajš-cy nas często i lubiany przez nas, dowiedział się o naszej decyzji, krzyk-nšł do swoich podopiecznych: “Nie pojedziecie!” i rozkazał, aby nas wszystkich zanieœć na ramionach do polskiego obozu. Zanim obejrzeli-œmy się, wszystkich nas przeniesiono na miejsce.
Nie chcšc robić zawodu Szwedom, Czarny – nasz komendant, po-stanowił zostać do zakończenia zlotu. Kiedy odjeżdżaliœmy, na dworcu kolejowym w Parnu spotkała nas ze strony Litwinów nowa prowokacja. Tym razem Litwini zawiesili na dworcu mapę, na której Wilno znajdo-wało się w granicach Litwy. Nasz drużynowy wycišgnšł z mapnika czerwony ołówek, narysował nowš granicę, przekreœlił Litwa i napisał Polska.
“Kochani Druhowie! Z prawdziwš dumš i radoœciš spoglšdałem na Was, gdyœcie dzielnie reprezentowali Harcerstwo Polskie. Życzę Wam z całego serca, byœcie zawsze tak dzielnie postępowali i reprezen-towali Najjaœniejszš Rzeczypospolitš. W pracy dla dobra Ojczyzny i Harcerstwa życzę Wam Kochani Trzynastacy jak najlepszych rezulta-tów. Czuwajcie! Parnu 20.VII.32r., na zlocie Skautów Estońskich – Ignacy Wołkowicz, hm Komisarz Międzynarodowy Z.H.P.”
Na zlocie nauczyliœmy się hymnu estońskiego. Jeszcze dziœ potra-fię go zaœpiewać. Zaczynał się od słów: “Muizama muel jarem kuj kau-nis oleksa”.
Rok szkolny 1932/33 przyniósł zmiany w obsadzie profesorskiej. Został zatrudniony nowy profesor historii, Krawiec oraz geografii i bio-logii, starszy pan ze Zduńskiej Woli, którego nazwisko wyleciało mi z pamięci, natomiast jego metodę nauki zapamiętałem na zawsze, gdyż dała się nam wszystkim we znaki. Jak ta metoda pracy pod jego kierun-kiem wyglšdała? Rozpoczynajšc lekcję polecał otworzyć podręczniki do geografii i wyuczyć się na pamięć tekstu do pewnego wyznaczonego miejsca. Odpytujšc, wymagał bezbłędnego powtórzenia całego tekstu. Kiedy uczeń popełnił błšd, przerywał i mówił: “Siopkaj (siadaj) synu. 2!” W cišgu kilkunastu minut potrafił postawić z dziesięć, a nawet wię-cej dwój. Miał swego ulubionego pieska i kanarka w klatce. Jeœli piesek przypadkowo zginšł, wszyscy z kursu otrzymywali dwóje i taki sam los czekał ich, gdy myszy zjadły kanarka. Z lekcjami biologii było podob-nie, jak z geografii. Tu dochodziły jeszcze wykresy dotyczšce poszcze-gólnych gadów, płazów oraz gatunków roœlin i owadów. Sypały się dwóje jak z rękawa, o ile uczeń nie potrafił wyrecytować wszystkiego na pamięć. Pierwszš dwójkę otrzymałem na trzecim kursie z biologii. Kie-dy zapytałem profesora dlaczego postawił mi dwóję, odpowie-dział:“Uczeń jest od tego, żeby dwóje otrzymywać, a profesor, żeby stawiać. Nie podoba się dwója z biologii? To na półrocze otrzymasz trójkę, natomiast dwóję dostaniesz z geografii”. I rzeczywiœcie na œwia-dectwie półrocznym figurowała dwója z geografii.
Pewnego dnia nasz profesor dowiedział się, że nazajutrz ma przy-być do naszego seminarium wizytatorka. Obawiajšc się bardzo o nieko-rzystny wynik wizytacji, zebrał wszystkich chłopców z internatu i prze-prowadził z nimi lekcję na temat przewidziany na następny dzień.
Gabinet geograficzny mieœcił się w innej częœci bloku należšcego do seminarium, z osobnym wejœciem i balkonem od podwórza. Na tym balkonie profesor wystawił wartownika, który miał donieœć o zbliżaniu się wizytatorki odbywajšcej wizytację w obecnoœci dyrektora semina-rium. Na znak dany przez wartownika, wszyscy z niecierpliwoœciš cze-kali na wizytatorkę. Po jej przybyciu rozpoczęła się lekcja. ytania były kierowane tylko do uczniów mieszkajšcych w internacie. Odpowiadali poprawnie, bo wczeœniej zostali dobrze przygotowani przez profesora. Reszta uczniów mieszkajšca poza internatem, nie brała czynnego udzia-łu w lekcji. Po udanej wizytacji stosunek profesora do nas trochę się po-prawił, jednak mimo to jednego z nas postanowił zostawić na drugi rok na trzecim kursie. Podczas ostatniej lekcji Włodek Klonowski poprosił mnie o finkę, bo byłem w mundurze harcerskim. Podałem mu finkę, wtedy on wstał i zapytał:“Dlaczego pan profesor zostawił mnie na drugi rok?” Profesor odpowiedział: “Siopkaj synu!” Wtedy cały kurs zrobił potężnš wrzawę. Profesor w obawie przed zlinczowaniem, chwycił dziennik i wybiegł z klasy.
Cóż ciekawego zdarzyło się jeszcze podczas tego roku? W okresie ferii zimowych kombinowanym zastępem wybraliœmy się na pięcio-dniowy zimowy rajd narciarski, w cišgu którego pokonaliœmy odległoœć 60 km. Na pierwszym postoju w Miekunach, znanych nam od dawna ze stałych obozów organizowanych tu niejednokrotnie, wypiliœmy u wła-œciciela majštku aż dwa samowary smacznej herbaty, zanim udaliœmy się na spoczynek do izby wymoszczonej pachnšcym sianem.
Nazajutrz, po œniadaniu ruszyliœmy na wyznaczonš trasę. teren był przeważnie płaski. dzienny odcinek wyznaczony do pokonania prze-bywaliœmy w niezbyt szybkim tempie, ponieważ dŸwigaliœmy ciężkie plecaki z żywnoœciš, poœcielš, dwoma kociołkami do gotowania i me-nażkami.
Na drugie œniadanie kwatermistrz wydawał po 20 cm suchej li-tewskiej kiełbasy oraz pajdę chleba. Nasz nadworny sanitariusz, którym był Sylwanowicz Czesiek, student medycyny, po otrzymaniu swojej porcji zdzierał skórę z kiełbasy, zjadał jš, a potem mówił:“To niehigie-nicznie zjadać kiełbasę ze skórkš”.
Na obiad zatrzymaliœmy się po wsiach i korzystaliœmy z goœcin-noœci gospodarzy, którzy udostępniali nam swojš kuchnię. Po obiedzie szykowaliœmy posłanie na słomie i odpoczywaliœmy przez godzinę. Wieczorem, przy kominku œpiewaliœmy piosenki harcerskie i ludowe, starajšc się umilić nasz pobyt gospodarzom oraz młodzieży z sšsiednich domów. I słuchaliœmy wileńskich pogaduszek, które umiał œwietnie wy-głaszać Czesiek, nasz łapiduch. PóŸnym wieczorem rozlegało się chra-panie zmęczonych całodziennš wędrówkš harcerzy.
Trzeci i następne dni przebiegały podobnie, lecz ostatni z powodu odwilży umęczył nas niemiłosiernie. Nie pomagały żadne smary ani ste-aryna. Œnieg przylepiał się do nart. Posuwaliœmy się w œlimaczym tem-pie. Wreszcie dobrnęliœmy do Wilna. I tu Antoni Barzdo przekraczajšc chodnik, złamał nartę i musiał biedak piechotš dojœć na ulicę Zawalnš. Całe szczęœcie, że to były jego własne narty, więc drużyna nie poniosła żadnej straty.
Zimš na naszym dużym podwórku wylewano lodowisko. Korzy-stałem z tego, bo miałem łyżwy po bracie Józku. Od czasu do czasu chodziłem na lodowisko w parku szkolnym, rzadko, bo możliwoœć prze-bywania tam była ograniczona opłatš wynoszšcš 30 gr.
W parku korty tenisowe służyły do jazdy ogólnej. Bieżnia prze-znaczona była do jazdy szybkiej, boiska siatkówki do jazdy figurowej, a boiska kosykówki do gry w hokeja. Moim marzeniem była jazda na łyżwach z butami, lecz nie spełniło się ono podczas nauki w seminarium. Moja obecna sympatia, Lalka, często chodziła na lodowisko do Bernar-dynki (tak nazywano obiekt sportowy), a usłużńi koledzy donosili, że jeŸdzi tam z jakimœ Adamem. Uwierzyłem w to dopiero wtedy, kiedy osobiœcie stwierdziłem, że stanowiš oni nierozłšcznš parę. Z tego powo-du nasze stosunki stały się bardzo oziębłe i czasami musiałem udawać, że interesuje mnie jakaœ inna harcerka z tej samej drużyny.
Skończyła się zima, a wiosnš znowu chodziliœmy ze sobš do kina, a nawet do lasu na dłuższe wycieczki.
Na trzecim kursie doszło dodatkowe zajęcie – nauka gry na skrzypcach. Po półrocznej nauce zostałem zapisany do smyczkowej or-kiestry, prowadzonej przez profesora Dziwiłła, który po ukończeniu konserwatorium w Katowicach został zatrudniony w naszym semina-rium (w roku szkolnym 1930/31), jako nauczyciel œpiewu i muzyki.
Rok szkolny zbliżał się do końca. Zajęcia w drużynie przebiegały według ustalonego planu. Nadchodził najważniejszy okres pracy w dru-żynie, czyli miesięczny obóz stały oraz dwutygodniowy obóz wędrow-ny. Obóz stały został zorganizowany nad jeziorem Szwakszta w odległo-œci kilku kilometrów od jeziora Narocz, największego jeziora w polsce. Miałem już stopień wywiadowcy, mogłem więc nosić krzyż harcerski ze srebrnš lilijkš w œrodku.
Na tym obozie otrzymałem kartę do zdobywania stopnia ćwika. W pięknie położonym sosnowym lesie po rozbiciu namiotów, wykopa-niu latryn, urzšdzeniu kuchni, postawieniu obozowych pryczy, zmonto-waniu stojaków na plecaki, menażki i ciupagi oraz ustawieniu bramy i masztu na choršgiew, rozpoczęliœmy obozowe życie. W niedziele lub inne œwięta przyjeżdżali rodzice do swoich pociech. Pewnej niedzieli Czarny, komendant obozu, wysłał mnie na stację, abym przyprowadził przybywajšcych na obóz rodziców. Nie wiedziałem dokładnie, gdzie znajduje się przystanek kolejowy, więc idšc wzdłuż torów nie trafiłem na właœciwy. Pocišg zatrzymał się, lecz nikt z niego nie wysiadł. Przy-szedłem do obozu sam, bez goœci i zameldowałem, że rodzice nie przy-jechali. Jakież było moje zdziwienie, kiedy po upływie kilku minut przybyło parę osób. Drużynowy kazał mi oddać kartę próby na ćwika. W pierwszej chwili sšdziłem, że jš porwie, lecz tak się nie stał. Schował jš do kieszeni i oddał dopiero po kilku dniach, kiedy złoœć minęła, a ja przeżyłem czas niepewnoœci.
Na obozie mieliœmy pięć kajaków. Pływaliœmy zastępami do wsi położonych po drugiej stronie jeziora. Pomagaliœmy ludnoœci podczas żniw lub innych prac polowych. Wieœniacy przybywali do nas w nie-dziele, aby wzišć udział w ogniskach organizowanych przez nasz obóz.
Podczas obozu stałego dwa dni przeznaczone były na wycieczki. Każdy zastęp miał wytyczonš wg mapy “sztabówki” trasę i zadania do wykonania. najważniejsze jednak, oprócz wywiadów, były dobre uczyn-ki, za które zastęp otrzymywał odpowiedniš ocenš liczonš do współza-wodnictwa obozowego.
Po wakacjach roku szkolnego 1932/33 Józek wrócił z Belgii i pracował przez parę miesięcy w Lidzie, gdzie poznał dziewczynę, z któ-rš ożenił się w paŸdzierniku. Byłem na jego weselu. Œlub odbył się w koœciele przy placu Elizy Orzeszkowej w Wilnie. Zjawiła się na nim i ciotka Antonina z wielkim żalem do Jóżka, że nikogo z rodziny (oprócz mnie) na swoje wesele nie zaprosił. Skromna uczta weselna odbyła się w rodzinie małżonki. Pamiętam, że występowałem na przyjęciu w dreli-chowym mundurze przysposobienia wojskowego.
Rok 1933/34 przyniósł w szkole poważne zmiany dotyczšce przedmiotów. Zakończyła się większoœć ogólnokształcšcych: geografia, historia, biologia i nauka o Polsce współczesnej. Doszły nowe: pedago-gika z psychologiš, naukš o dziecku, historiš wychowania oraz praktyka pedagogiczna. Przy seminarium istniała szkoła ćwiczeń. Była to 7–klasowa szkoła powszechna, do której całym kursem chodziliœmy na ho-spitacje. PóŸniej prowadziliœmy lekcje praktyczne omawiajšc je z profe-sorkš prowadzšcš praktykę pedagogicznš. Przyznam, że nie lubiłem prowadzić lekcji w obecnoœci tylu kolegów, wychowawcy klasy oraz na-szej profesorki. Zdarzało się też, że na praktykę wybieraliœmy się do szkół położonych poza miastem. Bardzo lubiłem oglšdać lekcje prowa-dzone w szkole ćwiczeń przez naszego profesora rysunków – artystę ma-larza Wierusza Kowalskiego. Wtedy to można było podziwiać jego kunszt i sposób prowadzenia zajęć z dziećmi. Sam nie miałem zdolnoœci do rysunków, toteż moje oceny z tego przedmiotu nigdy nie były wyższe od trójki.
W tym roku szkolnym nastšpiła zmiana na stanowisku nauczycie-la języka białoruskiego. Został nim “Dziamoń”, bo tak go nazwaliœmy. Nazwisko jego całkiem wyleciało mi z pamięci. Zaczšł z nami przygo-towywać widowisko na œwięto Kupały, które miało odbyć się pod górš Trzykrzyskš nad rzekš Wileńskš, gdzie mieliœmy tańczyć “Lawonichę” z dziewczętami z gimnazjum białoruskiego. Z tej imprezy zapamiętałem tylko, że skakaliœmy wieczorem przez ognisko, a potem tańczyliœmy “Lawonichę”, słowa jej były następujšce”
Oj Lawonichu Lawon palubił
Lawonicze czerawiczki kupił
Lawonicha dusza łaskawaja
czerawiczkami palaskiwała
Oj Lawonicha nia żonka była
Niamytuju mnie kaszułku dała
Nia mytuju nie kaczanaju
U sasida pażycznaju
A czamuż ciabie piarun nie zabił
Jak ja ciabie maładuju palubił.

Zimš zapisałem się na kurs jazdy figurowej na łyżwach i zdoła-łem zdobyć odznakę jazdy figurowej II stopnia. I stopień był o wiele trudniejszy, toteż zezygnowałem ze zdobywania go na przykręcanych “na płaœcinki” łyżwach.
Życie w drużynie przebiegało normalnym trybem. Uczęszczanie na zbiórki nie wymagało tyle wysiłku, gdyż zamieszkałem w internacie mieszczšcym się przy ulicy Bazyliańskiej naprzeciw Ostrej Bramy. Więcej czasu mogłem poœwięcić na rozrywki, zajęcia pozalekcyjne ta-kie, jak: chór szkolny, gra na skrzypcach, w orkiestrze, udział w grach sportowych – siatkówce i koszykówce. Drużyna siatkówki i koszykówki naszego seminarium zawsze była w czołówce szkół œrednich miasta Wilna. Osobiœcie nie brałem udziału w zawodach międzyszkolnych, ale często organizowaliœmy zawody towarzyskie w koszykówce pomiędzy reprezentacjš naszego kursu a II lub III klasš Gimnazjum Zygmunta Au-gusta w Wilnie. Najczęœciej te spotkania roztrzygaliœmy na swojš ko-rzyœć, majšc w reprezentacji kursu znanego w całym Wilnie biegacza Hermana, który grał œwietnie w koszykówkę. Z tym Hermanem szkoła miała duże kłopoty. Uczniom w tych czasach nie wolno było startować w sportowych klubach pozaszkolnych, a on do takiego klubu należał. Kiedy o jego sukcesach pisano w gazetach, występował pod pseudoni-mem “Holender”. Pseudonim ten był jednak znany naszym profesorom, a szczególnie matematykom. Biedak, przez sport, który go całkowicie pochłonšł, siedział dwa lata na jednym kursie.
Drugim kolegš, który pozostał na drugi rok, był bardzo zdolny polonista, Marcinkiewicz, a jego zainteresowania sportem polegały na czytaniu czasopism zwišzanych ze sportem. Tak się nimi pasjonował, że nawet podczas lekcji czytał je po kryjomu. Mieliœmy też na naszym kur-sie zdolnego chłopaka, który układał na poczekaniu pogaduszki wileń-skie na rozmaite tematy podobne do tych, które co tydzień wygłaszała ciotka Albinowa w radiu wileńskim. Ten chłopak o nazwisku Gulbino-wicz bardzo lubił wagarować i usprawiedliwienia swojej nieobecnoœci nie mógł przynieœć do szkoły.
Pewnego dnia zginšł dziennik lekcyjny. Poszukiwania zguby nie dawały żadnego rezultatu. jeden z profesorów, wiedzšc doskonale, ile lekcji opuœcił wspomniany kolega, przycisnšł go, jak to się mówi, “do muru” i wymógł przyznanie się do winy. Nazajutrz dziennik znalazł się, tylko był bez okładek.
Niepoprawny wagarowicz poczštkowo przetrzymywał go w pie-cu, a następnie wyniósł i zakopał na Rowach Sapieżyńskich, tak się na-zywała dzielnica Wilna, którš kilkakrotnie odwiedzałem ze swojš sym-patiš Lalkš.
Chłopak nie został wyrzucony ze szkoły, otrzymał tylko nieod-powiedniš ocenę ze sprawowania. Seminarium ukończył w normalnym terminie pięcioletnim.
Moja siostra Jadzia została nauczycielkš we wsi Kierdziejowce, 30 km od Wilna, bez odbywania bezpłatnej rocznej praktyki nauczyciel-skiej.
Na œwięta Bożego Narodzenia i Wielkanoc przyjeżdżała do Wilna z zapasem zarobionych pieniędzy, kupowała sporo łaszków kobiecych, wykorzystujšc mnie jako tragarza. Otrzymywałem za to krawat lub innš częœć garderoby i parę złotych na kino lub teatr.
Lubiłem bardzo oglšdać pełne humoru operetki z pięknymi melo-diami i aktorkami. Bilety na operetkę były dosyć drogie, lecz z tym ra-dziliœmy sobie doskonale. Kupujšc bilety na jaskółkę za 25 gr (miejsce stojšce) najczęœciej mogliœmy siedzieć na balkonie w pierwszych rzę-dach, bo tam, o ile operetka była grana przez szereg tygodni, były wolne miejsca. Do teatru dramatycznego na Pohulance na przedstawienia dla młodzieży po cenach ulgowych, uczęszcaliœmy grupowo ze szkołš. Ze znanych aktorów teatru na Pohulance zapamiętałem tylko Zelwerowicza i Wołejkę, a z teatru operetkowego Wyrwicza – Wichrowskiego. Na operetki chodziłem czasa